उष्माघाताचा वाढता धोका! आयुष मंत्रालयाचा इशारा; ‘हे’ पदार्थ, पेये आणि सवयी ठरू शकतात जीव वाचवणाऱ्या
उष्माघाताचा वाढता धोका : देशभरात तापमानाचा पारा दिवसेंदिवस वाढत असून अनेक राज्यांमध्ये उष्णतेची तीव्र लाट (Heatwave) जाणवत आहे. अशा परिस्थितीत नागरिकांच्या आरोग्याची काळजी घेत भारत सरकारच्या आयुष मंत्रालयाने (Ministry of AYUSH) आणि आरोग्य सेवा महासंचालनालयाने (Director General of Health Services) महत्त्वपूर्ण आरोग्य सल्ला जारी केला आहे. केवळ जास्त पाणी पिणे पुरेसे नसून, शरीराला थंड ठेवणारे पारंपरिक भारतीय पदार्थ, हायड्रेटिंग पेये आणि योग्य जीवनशैली अंगीकारणे आवश्यक असल्याचे या मार्गदर्शक सूचनांमध्ये स्पष्ट करण्यात आले आहे.
तापमानाचा सतत वाढता परिणाम केवळ अस्वस्थता निर्माण करत नाही, तर गंभीर आरोग्य समस्यांनाही आमंत्रण देऊ शकतो. दीर्घकाळ उन्हात राहिल्यामुळे डिहायड्रेशन, थकवा, स्नायूंमध्ये गोळे येणे, चक्कर येणे, बेशुद्ध पडणे आणि गंभीर स्थितीत उष्माघात (Heatstroke) होऊ शकतो. विशेष म्हणजे, उष्माघात ही वैद्यकीय आणीबाणी मानली जाते.
उष्माघात म्हणजे नेमकं काय?
अत्यंत उष्ण तापमानात शरीराचे तापमान नियंत्रण यंत्रणा बिघडल्यास उष्माघात होतो. शरीरातील पाण्याची कमतरता आणि इलेक्ट्रोलाइट्सचे असंतुलन यामुळे शरीर थंड राहू शकत नाही. परिणामी शरीराचे तापमान धोकादायक पातळीवर पोहोचते.
Related News
उन्हाळ्यात हलके आणि हेल्दी खायचे? 20 मिनिटांत तयार करा ‘या’ स्वादिष्ट खिचड्या
कलिंगडाच्या सालीपासून संत्र्याच्या कवचापर्यंत; फळांच्या उरलेल्या भागांचा असा करा भन्नाट वापर
Heatwave Disaster: मानवी चुकांमुळे बांद्यात तापमानाचा स्फोट, जगातील सर्वाधिक उष्ण शहर ठरलं
“Vidarbha Heatwave Alert: 47°C चा भयंकर तापमान स्फोट | IMDचा धोकादायक इशारा पुढील 4 दिवसांसाठी”
आमरस ते Sticky Rice! जगभर लोकप्रिय असलेले आंब्याचे 7 भन्नाट पदार्थ
‘Melody इतकी Chocolaty का?’ मोदींच्या गिफ्टनंतर टॉफीची अचानक वाढली मागणी
महाराष्ट्राची दवापाणी बंद! राज्यभर केमिस्टांचा एल्गार, रुग्णांचे हाल; ऑनलाइन औषध विक्रीविरोधात तीव्र आंदोलन
आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, चक्कर येणे, डोकेदुखी, उलट्या होणे, प्रचंड थकवा, हृदयाचे ठोके वाढणे, गडद पिवळ्या रंगाची लघवी, संभ्रम, झटके येणे किंवा अचानक बेशुद्ध पडणे ही उष्माघाताची गंभीर लक्षणे असू शकतात. अशा लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नये, असा इशारा मंत्रालयाने दिला आहे.
तहान लागली नाही तरी पाणी प्या
आयुष मंत्रालयाच्या मार्गदर्शक सूचनांमध्ये सर्वात महत्त्वाचा सल्ला म्हणजे – तहान लागेपर्यंत थांबू नका. अनेकदा शरीर डिहायड्रेट झालेले असतानाही तहान जाणवत नाही. त्यामुळे नियमित अंतराने पाणी पिणे गरजेचे आहे.
विशेषतः उन्हाळ्यात घराबाहेर पडणारे, मैदानी काम करणारे, वृद्ध, लहान मुले आणि गर्भवती महिलांनी अतिरिक्त काळजी घेण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.
शरीराला थंड ठेवणारी ‘ही’ पेये ठरतील फायदेशीर
भारतीय घरांमध्ये पारंपरिक पद्धतीने बनवली जाणारी अनेक पेये उष्णतेवर मात करण्यासाठी प्रभावी मानली जातात. आयुष मंत्रालयाने काही खास पेयांची शिफारस केली आहे.
1. ताक आणि लस्सी
भारतीय उन्हाळ्याचे सर्वात लोकप्रिय पेय म्हणजे ताक आणि लस्सी. हे दोन्ही पेय शरीर थंड ठेवण्यास मदत करतात. ताकात असलेले प्रोबायोटिक्स पचन सुधारतात आणि शरीरातील उष्णता कमी करण्यास मदत करतात.
2. नारळ पाणी
नैसर्गिक इलेक्ट्रोलाइट्सने भरलेले नारळ पाणी उन्हाळ्यातील सर्वोत्तम पेय मानले जाते. यात पोटॅशियम, सोडियम आणि खनिजे असतात, जी शरीरातील पाण्याचे संतुलन राखण्यास मदत करतात.
3. लिंबूपाणी
साधे निंबूपाणी अजूनही उन्हाळ्यातील सर्वात प्रभावी उपायांपैकी एक मानले जाते. आयुष मंत्रालयाने घरी बनवलेल्या लिंबूपाण्यात चिमूटभर मीठ टाकण्याचा सल्ला दिला आहे, ज्यामुळे शरीरातील इलेक्ट्रोलाइट्सचे संतुलन राखण्यास मदत होते.
4. सत्तू पेय
उन्हाळ्यात शरीर थंड आणि ऊर्जावान ठेवण्यासाठी सत्तू हा अत्यंत पारंपरिक आणि उपयोगी पर्याय मानला जातो. बिहार आणि उत्तर भारतात लोकप्रिय असलेले हे पेय आता देशभरात पसंती मिळवत आहे.
5. कैरीचे पन्हे
उन्हाळ्याचे नाव घेताच कैरीचे पन्हे आठवते. शरीरातील उष्णता कमी करणे, घामामुळे गेलेले मीठ भरून काढणे आणि थकवा दूर करण्यासाठी पन्हे प्रभावी मानले जाते.
6. बेल सरबत
बेल फळाला “समर फ्रूट” म्हणूनही ओळखले जाते. त्याचे सरबत शरीराला थंडावा देते तसेच पचनक्रिया सुधारण्यास मदत करते.
7. नन्नारी पानागम
दक्षिण भारतातील पारंपरिक पेय असलेले नन्नारी पानागम हे इंडियन सार्सापरिला सिरप, लिंबू, तुळशीच्या बिया आणि पाण्यापासून तयार केले जाते. हे पेय उष्णतेवर मात करण्यासाठी उपयुक्त मानले जाते.
8. आवळा ताक
आवळा, ताक, कढीपत्ता, आलं आणि सैंधव मीठ यांचे मिश्रण शरीराला थंड ठेवण्यासोबत रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्यास मदत करते.
‘ही’ फळे आणि भाज्या खाणे वाढवा
उन्हाळ्यात जास्त पाण्याचे प्रमाण असलेले हंगामी पदार्थ खाण्यावर मंत्रालयाने भर दिला आहे.
कलिंगड
कलिंगडामध्ये पाण्याचे प्रमाण जास्त असते. तसेच इलेक्ट्रोलाइट्समुळे शरीर लगेच हायड्रेट होते.
खरबूज
गोड, रसाळ आणि पाण्याने भरलेले खरबूज उन्हाळ्यात शरीरातील पाण्याची कमतरता भरून काढण्यास मदत करते.
काकडी
काकडी ही उन्हाळ्यातील सर्वोत्तम थंड पदार्थांपैकी एक आहे. सॅलड, रायता किंवा साधी मीठ लावून खाल्लेली काकडी शरीराला थंड ठेवते.
द्राक्षे
द्राक्षे शरीराला हायड्रेट ठेवण्यास मदत करतात. यातील नैसर्गिक साखर ऊर्जा टिकवून ठेवते.
शहाळ्याचा गर
नारळ पाण्यासोबत शहाळ्याचा मऊ गर खाण्याचाही सल्ला देण्यात आला आहे. तो पौष्टिक आणि थंडावा देणारा स्नॅक मानला जातो.
कोहळा (Ash Gourd)
आयुर्वेद आणि सिद्ध उपचारपद्धतींमध्ये कोहळा थंड प्रकृतीचा मानला जातो. अनेक पेये आणि पदार्थांमध्ये त्याचा वापर केला जातो.
टोमॅटो आणि लेट्यूस
हलके आणि पाण्याने समृद्ध पदार्थ म्हणून टोमॅटो आणि लेट्यूसचा आहारात समावेश करण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे.
‘हे’ पदार्थ टाळाच
उन्हाळ्यात काही पदार्थ शरीरातील उष्णता वाढवू शकतात. मंत्रालयाने अल्कोहोल, जास्त चहा-कॉफी, कार्बोनेटेड सॉफ्ट ड्रिंक्स, जास्त साखरयुक्त पेये, तेलकट पदार्थ आणि अतिप्रोटीनयुक्त अन्न टाळण्याचा सल्ला दिला आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, हे पदार्थ शरीरातील पाण्याची कमतरता वाढवू शकतात आणि पोटदुखी, गोळे येणे किंवा अस्वस्थता निर्माण करू शकतात.
उष्माघाताचा वाढता धोका : पारंपरिक भारतीय उपाय पुन्हा चर्चेत
आयुष मंत्रालयाचा हा सल्ला एक गोष्ट स्पष्ट करतो की, भारतीय पारंपरिक उन्हाळी पदार्थ आणि पेये आजच्या काळात अधिक महत्त्वाची ठरत आहेत. आधुनिक लाइफस्टाईलमध्ये आपण अनेकदा नैसर्गिक पर्यायांकडे दुर्लक्ष करतो. मात्र ताक, पन्हे, नारळ पाणी आणि हंगामी फळे यांसारखे उपाय शरीराला उष्णतेपासून वाचवण्यासाठी अत्यंत प्रभावी ठरू शकतात.
उन्हाळ्यात स्वतःची आणि कुटुंबाची काळजी घेण्यासाठी योग्य आहार, पुरेसे पाणी आणि सावध जीवनशैली आवश्यक आहे. कारण उष्माघात हा छोटा त्रास नसून गंभीर आरोग्य संकट ठरू शकतो.
