एल निनो 2026: WMO चा गंभीर इशारा! भारतासह जगभरात हवामान संकट; जाणून घ्या 10 मोठे परिणाम
नवी दिल्ली : जगभरातील हवामानात मोठे बदल घडवून आणणाऱ्या ‘एल निनो’ (El Niño) या हवामान प्रणालीबाबत जागतिक हवामान संघटनेने (WMO) गंभीर इशारा दिला आहे. संघटनेनुसार, एल निनोची स्थिती वेगाने अधिक तीव्र होत असून येत्या काही महिन्यांत त्याचे परिणाम जगभरातील अनेक देशांवर स्पष्टपणे दिसू शकतात. दुष्काळ, अतिवृष्टी, उष्णतेच्या लाटा, समुद्राच्या तापमानात वाढ आणि कृषी उत्पादनावर परिणाम अशी अनेक गंभीर आव्हाने निर्माण होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.
विशेष म्हणजे भारतातही एल निनोचा प्रभाव जाणवू लागला असून, यामुळे नैऋत्य मान्सूनवर परिणाम होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. भारतीय हवामान विभागाने (IMD) देखील एल निनो सक्रिय झाल्याचे स्पष्ट केले असून, पुढील काळात मान्सूनवर त्याचा प्रभाव अधिक वाढू शकतो, असे संकेत दिले आहेत.
Related News
30 दिवसांचा संघर्ष! प्रेयसीसाठी LoC ओलांडणाऱ्या जीशानच्या प्रेमकथेचा हृदयद्रावक शेवट
Bus Accident: 40 जणांचा भीषण मृत्यू; बंद पडलेल्या बसमधील प्रवाशांना मदत करताना घडली हृदयद्रावक दुर्घटना
TMC Crisis: ममता बॅनर्जींना 5 मोठे धक्के! प्रदेशाध्यक्ष चंद्रिमा भट्टाचार्यांचा धक्कादायक राजीनामा, तृणमूलमध्ये वाढले बंड
रायगडमध्ये 22 पर्यटकांची थरारक सुटका! पुराच्या विळख्यात अडकलेल्यांना रेस्क्यू टीमची धाडसी मोहीम
अयोध्येतील श्रीराम मंदिराचा कारभार शेगाव संस्थान किंवा सैन्याकडे द्या; राष्ट्रपतींसह 6 प्रमुखांकडे ई-मेलद्वारे निवेदन
डोंबिवलीत पावसामुळे भीषण परिस्थिती; रवींद्र चव्हाणांचे प्रशासनाला युद्धपातळीवर कामाचे आदेश ,50 नागरिकांचे स्थलांतर
राम मंदिराचा कारभार शेगाव संस्थानकडे द्या; राष्ट्रपतींकडे माजी मंत्र्यांची मोठी मागणी , 7 धक्कादायक मुद्दे
धक्कादायक! ‘थोडा भ्रष्टाचार झालाच पाहिजे’; शिंदे शिवसेनेच्या उपनगराध्यक्षाच्या 2 वादग्रस्त वक्तव्यांनी राजकीय वाद पेटला
5 धक्कादायक खुलासे! तळेगावात रस्ता फुटला नाही, पाईपलाईन टेस्टिंगमध्ये उघड झाला विकासकामांचा मोठा घोटाळा
उल्हास नदी धोक्याच्या पातळीच्या वर, दहिवली पूल जलमय; अनेक गावांचा संपर्क तुटला , 5 मोठे परिणाम!
नागपूर : 1 लाखांच्या सुपारीतून पतीची हत्या; नागपूर पोलिसांनी उघड केला थरारक कट, 4 आरोपी जेरबंद
7 मोठ्या मागण्या! ‘सिया पॉइंट’मुळे लोहगडाची बदनामी; गिर्यारोहण महासंघाची मुख्यमंत्र्यांकडे थेट धडक, कठोर कारवाईची मागणी
WMO ने काय दिला इशारा?
जागतिक हवामान संघटनेच्या (World Meteorological Organization – WMO) सरचिटणीस सेलेस्टे साउलो यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, एल निनोची स्थिती आधीच सुरू झाली असून ती वेगाने अधिक तीव्र होण्याची शक्यता आहे. या परिस्थितीमुळे जगातील अनेक भागांमध्ये हवामानाचा समतोल बिघडू शकतो.
त्यांच्या म्हणण्यानुसार,
- अनेक देशांमध्ये दुष्काळ पडू शकतो.
- काही भागात अतिवृष्टी होण्याचा धोका आहे.
- उष्णतेच्या लाटा अधिक तीव्र होऊ शकतात.
- समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान विक्रमी पातळीवर पोहोचू शकते.
- कृषी, पाणीपुरवठा आणि ऊर्जा क्षेत्रावर गंभीर परिणाम होऊ शकतात.
एल निनो म्हणजे नेमके काय?
‘एल निनो’ हा El Niño Southern Oscillation (ENSO) या नैसर्गिक हवामान चक्राचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.
या प्रक्रियेदरम्यान मध्य आणि पूर्व उष्णकटिबंधीय पॅसिफिक महासागरातील समुद्राच्या पाण्याचे तापमान सामान्यपेक्षा जास्त वाढते. समुद्राच्या तापमानातील या बदलामुळे वातावरणातील वाऱ्यांची दिशा, आर्द्रता, ढगांची निर्मिती आणि पावसाचे स्वरूप बदलते.
त्यामुळे जगभरातील विविध देशांमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारचे हवामान बदल अनुभवास येतात.
ENSO चे तीन प्रमुख टप्पे असतात—
- एल निनो
- ला निना
- तटस्थ अवस्था
एल निनोमध्ये तापमान वाढते, तर ला निनामध्ये तुलनेने थंड वातावरण निर्माण होते.
भारतावर काय परिणाम होतो?
भारतासाठी एल निनो अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो कारण देशातील बहुतांश शेती मान्सूनवर अवलंबून आहे.
एल निनो सक्रिय झाल्यास—
- नैऋत्य मान्सून कमकुवत होऊ शकतो.
- सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडतो.
- पावसाचे वितरण असमान होते.
- काही भागात दुष्काळ तर काही भागात अतिवृष्टी होऊ शकते.
- शेतीचे नुकसान वाढते.
- जलसाठ्यावर परिणाम होतो.
- अन्नधान्य उत्पादन घटू शकते.
भारतीय हवामान विभागाने १२ जून रोजीच एल निनो सक्रिय झाल्याची माहिती दिली होती. त्यानंतर जून महिन्यात देशभरात सरासरीच्या तुलनेत सुमारे ४० टक्के कमी पावसाची नोंद झाली. विशेषतः मध्य भारतात ५०.४ टक्के पावसाची तूट नोंदवली गेली.
शेतकऱ्यांसाठी वाढली चिंता
भारतातील मोठा कृषी भाग अजूनही पावसावर अवलंबून आहे. त्यामुळे एल निनोमुळे पाऊस कमी झाल्यास—
- खरीप पिकांना मोठा फटका बसू शकतो.
- सोयाबीन, कापूस, तूर, मका, भात यांसारख्या पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो.
- सिंचनासाठी पाण्याची कमतरता निर्माण होऊ शकते.
- उत्पादन खर्च वाढण्याची शक्यता आहे.
- ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकतो.
पाणीटंचाईचा धोका
पाऊस कमी झाल्यास धरणांमधील पाणीसाठा घटू शकतो. याचा परिणाम—
- पिण्याच्या पाण्यावर
- सिंचनावर
- औद्योगिक वापरावर
- जलविद्युत निर्मितीवर
होऊ शकतो.
उष्णतेच्या लाटा अधिक तीव्र
El Nino मुळे पृथ्वीवरील सरासरी तापमानात वाढ होते.
यामुळे—
- उष्णतेच्या लाटा वाढतात.
- उष्माघाताच्या घटनांमध्ये वाढ होऊ शकते.
- वृद्ध, लहान मुले आणि आजारी व्यक्तींना अधिक धोका निर्माण होतो.
- वीजेचा वापर वाढतो.
- शहरांमध्ये ‘हीट आयलंड इफेक्ट’ अधिक जाणवू शकतो.
समुद्रातील तापमान वाढल्याचे परिणाम
समुद्राचे तापमान वाढल्याने—
- सागरी जैवविविधतेवर परिणाम होतो.
- प्रवाळ भित्तींचे नुकसान होते.
- मासेमारी व्यवसायावर परिणाम होऊ शकतो.
- समुद्री परिसंस्थेचे संतुलन बिघडते.
जागतिक अर्थव्यवस्थेवरही परिणाम
El Nino चा प्रभाव केवळ हवामानापुरता मर्यादित राहत नाही.
त्यामुळे—
- अन्नधान्याचे उत्पादन कमी होऊ शकते.
- महागाई वाढू शकते.
- ऊर्जा मागणी वाढते.
- विमा क्षेत्रावर ताण येतो.
- जागतिक पुरवठा साखळीवर परिणाम होऊ शकतो.
नागरिकांनी काय काळजी घ्यावी?
तज्ज्ञांच्या मते,
- हवामान खात्याचे नियमित अंदाज पाहावेत.
- पाण्याची बचत करावी.
- उष्णतेपासून बचावासाठी योग्य काळजी घ्यावी.
- शेतकऱ्यांनी हवामानानुसार पीक नियोजन करावे.
- स्थानिक प्रशासनाच्या सूचनांचे पालन करावे.
जागतिक हवामान संघटनेने दिलेला इशारा लक्षात घेता, एल निनोचा प्रभाव आगामी काळात अधिक तीव्र होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. भारतासाठी ही परिस्थिती विशेष महत्त्वाची आहे, कारण देशाची शेती, पाणीपुरवठा आणि अर्थव्यवस्था मोठ्या प्रमाणात मान्सूनवर अवलंबून आहे. त्यामुळे केंद्र आणि राज्य सरकारांसह शेतकरी, उद्योग आणि सर्वसामान्य नागरिकांनीही हवामानातील बदलांचा विचार करून योग्य नियोजन करणे आवश्यक ठरणार आहे. हवामानातील अनिश्चितता वाढत असताना वैज्ञानिक अंदाज, जलसंधारण आणि शाश्वत संसाधन व्यवस्थापन यांनाच भविष्यात अधिक महत्त्व प्राप्त होणार आहे.
