उन्हाळ्यात फरमेंटेड भात का ठरतो सुपरफूड? आजीच्या पारंपरिक उपायामागील विज्ञान जाणून घ्या
उन्हाळ्यात फरमेंटेड भात का ठरतो सुपरफूड : भारतीय घरांमध्ये उन्हाळा सुरू झाला की अनेक ठिकाणी एक पारंपरिक पदार्थ आवर्जून खाल्ला जातो—रात्रीचा उरलेला भात पाण्यात भिजवून सकाळी थंडगार स्वरूपात खाणे. काही ठिकाणी त्यास दही, कांदा, हिरवी मिरची किंवा ताकासोबत खाल्ले जाते. आजच्या आधुनिक हेल्थ ट्रेंड्स आणि सुपरफूडच्या चर्चेत हा साधा पदार्थ पुन्हा एकदा चर्चेत आला आहे. कारण पोषणतज्ज्ञ आणि संशोधकांच्या मते, फरमेंटेड भात (Fermented Rice) हा पचन, रोगप्रतिकारशक्ती आणि शरीराला थंडावा देण्यासाठी अत्यंत फायदेशीर ठरू शकतो.
भारतात हा पदार्थ वेगवेगळ्या नावांनी ओळखला जातो. पश्चिम बंगालमध्ये त्याला पांता भात, आसाममध्ये पोईता भात, ओडिशामध्ये पखाळा, तमिळनाडूमध्ये पाझाया सदम आणि केरळमध्ये पाझमकंजी असे म्हटले जाते. अनेक वर्षांपासून हा पदार्थ शेतकरी आणि मेहनत करणाऱ्या लोकांच्या आहाराचा भाग राहिला आहे. मात्र आता विज्ञानही त्याच्या फायद्यांना दुजोरा देत आहे.
भात रात्रभर भिजवल्यानंतर नेमके काय घडते?
फरमेंटेड भात तयार करण्याची प्रक्रिया अगदी सोपी आहे. शिजवलेला भात रात्री पाण्यात भिजत ठेवला जातो आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी तो खाल्ला जातो. या साध्या प्रक्रियेदरम्यान भातामध्ये एक महत्त्वाचा जैविक बदल घडतो—फरमेंटेशन.
Related News
Frequent Urination : 7 गंभीर कारणांमुळे सतत लघवीला होतेय? धक्कादायक लक्षणे वेळीच ओळखा, अन्यथा ICUची वेळ येऊ शकते
Von Willebrand Disease : महिलांनो सावधान! रक्तस्त्रावाची 7 धोकादायक लक्षणे ओळखा; दुर्लक्ष केल्यास जीवावर बेतू शकतो हा गंभीर आजार
गर्भाशयातील फायब्रॉईड्सचे 10 महत्त्वाचे सत्य: कॅन्सर नाही, पण ही धोकादायक लक्षणे अजिबात दुर्लक्षित करू नका!
7 धक्कादायक कारणे! तुकाराम मुंढेंच्या धडक कारवाईने जालन्यात ज्यूस-आईस्क्रीम दुकाने बंद; व्यापाऱ्यांमध्ये मोठी खळबळ
सकाळी की रात्री? आंघोळीची योग्य वेळ कोणती? 7 वैज्ञानिक फायदे जाणून घ्या
फक्त 2 मिनिटांत प्रेशर कुकरमध्ये करा सुपर कुरकुरीत काळे चणे तयार! वाळू-कढईशिवाय 6 सोप्या स्टेप्समध्ये बनवा हेल्दी स्नॅक
51 व्या वर्षीही उर्मिला मातोंडकरची दमदार स्टाईल, 3 फोटोंनी सोशल मीडियावर उडवली खळबळ
जांभूळमागील आरोग्य रहस्यआणि जांभूळचे इंग्रजी नाव ?
धक्कादायक खुलासा! रक्त चाचणीसाठी ‘भांडभर’ रक्त काढलं; अंशुमन विचारेच्या पत्नीला रुग्णालयात दाखल करावं लागलं – 7 महत्त्वाचे धडे
शिर्डीत FDA ची धडक कारवाई! तुकाराम मुंढेंचा झंझावात, भेसळयुक्त प्रसाद विक्रेत्यांचे धाबे दणाणले
5 धक्कादायक चुका वाढवतात ॲसिडिटी! फक्त अन्न नव्हे तर बसण्याची ही सवयही ठरू शकते धोकादायक
उन्हाळ्यात वजन कमी करायचे आहे? आहारात समाविष्ट करा सत्तूपासून बनणारे हे 6 पदार्थ
रात्रभर पाण्यात राहिल्यानंतर भातामध्ये लॅक्टिक अॅसिड फरमेंटेशन सुरू होते. यामध्ये उपयुक्त जीवाणू (Good Bacteria) जटिल स्टार्चचे विघटन करतात आणि भात अधिक पचण्यास सुलभ बनवतात. यामुळे भातातील काही पोषक घटक शरीराला अधिक सहज उपलब्ध होतात.
या प्रक्रियेनंतर भातात लॅक्टोबॅसिलससारखे उपयुक्त प्रोबायोटिक बॅक्टेरिया वाढतात. तसेच लोह (Iron), कॅल्शियम, पोटॅशियम आणि मॅग्नेशियमसारख्या खनिजांचे शरीरातील शोषण अधिक चांगल्या प्रकारे होते. भाताला आलेली किंचित आंबट चव ही खराब होण्याचे लक्षण नसून, फरमेंटेशनमुळे तयार झालेल्या लॅक्टिक अॅसिडचे संकेत असतात.
पोषणमूल्यात होतो मोठा बदल
साध्या भाताच्या तुलनेत फरमेंटेड भात अधिक पौष्टिक मानला जातो. संशोधनानुसार, फरमेंटेशनमुळे शरीराला आवश्यक असलेले बी-कॉम्प्लेक्स व्हिटॅमिन्स वाढण्यास मदत होते. यामध्ये थायमिन, रिबोफ्लेविन, नायसिन आणि विशेषतः व्हिटॅमिन B12 यांचा समावेश होतो.
विशेष म्हणजे, शाकाहारी लोकांमध्ये व्हिटॅमिन B12 ची कमतरता आढळते. फरमेंटेड भात हा त्यासाठी नैसर्गिक स्रोत ठरू शकतो. याशिवाय, या प्रक्रियेमुळे भातातील अँटी-न्यूट्रिशनल फॅक्टर्स कमी होतात, ज्यामुळे खनिजांचे शोषण अधिक प्रभावीपणे होते.
पोषणतज्ज्ञांच्या मते, फरमेंटेड भात शरीराला उर्जा देतो, पचन सुधारतो आणि कमी खर्चात पौष्टिक आहाराचा उत्तम पर्याय ठरतो.
पचनासाठी आणि गट हेल्थसाठी वरदान
आजकाल गट हेल्थ म्हणजेच आतड्यांच्या आरोग्यावर विशेष भर दिला जात आहे. बाजारात काँबुचा, केफिर आणि इतर प्रोबायोटिक पेये लोकप्रिय झाली आहेत. मात्र भारतीय घरांमध्ये अनेक वर्षांपासून फरमेंटेड भात नैसर्गिक प्रोबायोटिक म्हणून वापरला जात आहे.
फरमेंटेड भातामध्ये असलेले लॅक्टोबॅसिलस जीवाणू पचनक्रिया सुधारण्यास मदत करतात. पोट फुगणे, बद्धकोष्ठता, अपचन आणि पोटदुखी यांसारख्या समस्यांमध्येही तो फायदेशीर ठरतो.
आयुर्वेद आणि पारंपरिक भारतीय वैद्यकशास्त्रामध्येही फरमेंटेड भाताचे पाणी पचन सुधारण्यासाठी वापरले जात असे. या पदार्थामुळे आतड्यांमधील चांगल्या जीवाणूंची संख्या वाढते, ज्यामुळे रोगप्रतिकारक शक्ती मजबूत होण्यास मदत होते.
उन्हाळ्यातच का खाल्ला जातो फरमेंटेड भात?
फरमेंटेड भात हा विशेषतः उन्हाळ्यात खाण्याची परंपरा भारतात आहे. यामागे केवळ चव नाही, तर आरोग्यशास्त्रही दडलेले आहे.
हा पदार्थ शरीराला थंडावा देतो, शरीरातील पाण्याचे प्रमाण टिकवून ठेवतो आणि उष्णतेशी जुळवून घेण्यास मदत करतो. भातामध्ये भरपूर पाणी असल्यामुळे शरीर दीर्घकाळ हायड्रेट राहते.
पूर्वी शेतकरी आणि मजूर वर्ग उन्हाळ्यात कामावर जाण्यापूर्वी फरमेंटेड भात खात असत. यामुळे त्यांना दिवसभर उर्जा मिळत असे आणि पोटावर ताणही येत नसे.
फरमेंटेशनदरम्यान तयार होणारे लॅक्टिक अॅसिड शरीरातील उष्णता कमी करण्यास मदत करते. त्यामुळे 40 अंश सेल्सिअस तापमानातही फरमेंटेड भात खाल्ल्यानंतर शरीर अधिक थंड आणि हलके वाटते.
रोगप्रतिकारशक्ती वाढविण्यासही मदत
फरमेंटेड भातामध्ये वाढणारे उपयुक्त जीवाणू शरीराची रोगप्रतिकारशक्ती सुधारण्यास मदत करतात. यामध्ये तयार होणारे अँटिऑक्सिडंट्स शरीरातील फ्री रॅडिकल्स कमी करण्यास मदत करतात, ज्यामुळे ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेस कमी होतो.
परिणामी, संसर्गांशी लढण्याची शरीराची क्षमता वाढते आणि शरीर लवकर रिकव्हर होण्यास मदत होते.
फरमेंटेड भात खाण्याचे लोकप्रिय प्रकार
भारतात फरमेंटेड भात वेगवेगळ्या पद्धतींनी खाल्ला जातो. बंगालमध्ये पांता भात कांदा, हिरवी मिरची, मोहरीचे तेल आणि दह्यासोबत खाल्ला जातो.
तमिळनाडूमध्ये पाझाया सदम ताक, कढीपत्ता आणि लाल मिरचीच्या फोडणीसोबत खाल्ला जातो. तर ओडिशामध्ये पखाळा भात भाजलेल्या जिऱ्याची पूड, दही आणि सागा भजा (पालेभाजी) सोबत खाण्याची परंपरा आहे.
ओडिशामध्ये तर पखाळा दिवस नावाचा विशेष दिवसही साजरा केला जातो, जो दरवर्षी 20 मार्च रोजी पाळला जातो.
कोणांनी काळजी घ्यावी?
भिजवल्या भात बहुतेक लोकांसाठी फायदेशीर असला तरी काहींनी तो प्रमाणात खावा. मधुमेह असलेल्या व्यक्तींनी भाताचे प्रमाण नियंत्रित ठेवणे गरजेचे आहे, कारण भातामुळे रक्तातील साखरेवर परिणाम होऊ शकतो.
तसेच ज्यांना पचनाचे गंभीर त्रास आहेत किंवा इतर वैद्यकीय समस्या आहेत, त्यांनी नियमित सेवन करण्यापूर्वी डॉक्टर किंवा पोषणतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
पारंपरिक पदार्थाचा आधुनिक पुनर्शोध
आजच्या महागड्या सुपरफूड्सच्या युगात, फरमेंटेड भात हा आपल्या स्वयंपाकघरातील सर्वात स्वस्त आणि प्रभावी हेल्दी पर्याय म्हणून समोर येत आहे. आजी-आजोबांच्या पारंपरिक ज्ञानामध्ये दडलेले पोषणशास्त्र आता आधुनिक संशोधनातून सिद्ध होत आहे.
उन्हाळ्यात शरीराला थंडावा, पचन सुधारणा, रोगप्रतिकारशक्ती आणि भरपूर पोषण देणारा हा पदार्थ खरोखरच “सुपरफूड” ठरू शकतो. त्यामुळे आज रात्रीचा उरलेला भात फेकण्याऐवजी पाण्यात भिजवून ठेवा—कदाचित उद्याची सकाळ तुमच्या आरोग्यासाठी अधिक फायदेशीर ठरेल!
Read Also : https://ajinkyabharat.com/summer-cooling-dinner-raw-mango-rice-is-ambapremnis-first-favourite/
