स्वीडनचं ग्रीपेन फायटर जेट 14 वर्षांत आकाशात, भारताचं तेजस 33 वर्षांपर्यंत जमिनीवर का अडकले?
जगात फायटर जेट्सच्या निर्मिती आणि तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात प्रत्येक देशाची स्वतःची कहाणी आहे. भारत आणि स्वीडन या दोन देशांनी 1980 च्या दशकात त्यांच्या एअर फोर्ससाठी हलके, सिंगल इंजिन मल्टीरोल फायटर विमान बनवण्याचे प्रोग्रॅम एकाचवेळी सुरु केले. परंतु स्वीडनच्या ग्रीपेन (JAS-39 Gripen) प्रोजेक्टला फक्त 14 वर्षात आकाशात झेपावता आले, तर भारताचे तेजस (Tejas) प्रोजेक्ट 33 वर्षांपर्यंत जमिनीवरच अडकले. या विलंबाचं कारण फक्त तंत्रज्ञान नाही, तर व्यवस्थात्मक, नोकरशाही, आणि निर्णयक्षमतेशी संबंधित आहे.
ग्रीपेन आणि तेजस : प्रोग्रॅमची सुरुवात
1982 साली स्वीडनने त्याच्या एअर फोर्सच्या आधुनिकीकरणासाठी विजेन आणि ड्राकेन फायटर जेट्सच्या अनुभवावर आधारित JAS-39 ग्रीपेन फायटर जेट विकसित करण्याचा कार्यक्रम सुरु केला. भारताने त्याचवेळी हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड (HAL) मार्फत मिग-21 विमानांच्या जागी स्थानिक बनावटीचे तेजस फायटर जेट विकसित करण्याचा कार्यक्रम सुरू केला. या प्रोजेक्टचा उद्देश भारतात विमान बनवण्याची क्षमता विकसित करणे आणि एअर फोर्ससाठी आत्मनिर्भरता साधणे हा होता.
ग्रीपेन प्रोजेक्टमध्ये स्वीडनकडे आधीच डिझाईन आणि फायटर विमानांच्या निर्मितीचा अनुभव होता. त्यामुळे 1982 ते 1996 या 14 वर्षांत ग्रीपेन आकाशात झेपावले. त्याच काळात भारताच्या तेजस प्रोजेक्टला अनेक अडथळ्यांचा सामना करावा लागला, ज्यामुळे 1993 पासून ऑपरेशनल वापर सुरू होण्यास 33 वर्षे लागली.
Related News
2026: ISS वर धडक देणारे पहिले भारतीय; ग्रुप कॅप्टन शुभांशु शुक्ला यांना अशोक चक्र जाहीर
AMCA Project ला वेग: DRDO कडून 1 मोठी गुडन्यूज, चीन-पाकिस्तानची वाढणार चिंता
S-500 प्रोमेथियस: हायपरसोनिक आणि ICBM रोखण्याची रशियाची अभेद्य सिस्टिम
BrahMos-2 समोर शत्रूची एअर डिफेन्स निष्प्रभ, वेळेत ओळख अशक्य!
बांग्लादेश युरोफायटर टायफून खरेदीचा प्लान; भारतासाठी धोका नाही
पाकिस्तान सीमेवर राफेल–सुखोईची थेट धडक
Putin India Visit : मोदी–पुतिन भेटीकडे जगाचं लक्ष; संरक्षण करारामुळे पाकिस्तानची धडधड वाढली
7 महत्वाच्या मुद्द्यांवर Putin India Visit : भारत आणि रशियाच्या संबंधांमध्ये नवीन अध्याय
Tejas Crash: दुबई एअर शो दुर्घटना – नमांश स्याल यांचा शौर्यपूर्ण बळी, F-16 टीमचा महत्त्वाचा निर्णय
India’s Pride Tejas Fighter Jet Crashes: कोणते देश खरेदी करणार ?
India Military Exercise 2025: पाकिस्तान हादरला, चीनचे टेन्शन वाढले, भारताचा ‘पूर्वी प्रचंड प्रहार’ मास्टर शॉट
India Airbase Closure : परदेशातील एकमेव लष्करी विमानतळ बंद; 20 वर्षांनंतर भारताची मध्य आशियातून माघार
तेजस : स्वदेशी मल्टीरोल फायटर
तेजस हे एक स्वदेशी बनावटीचे मल्टीरोल फायटर जेट आहे. Mk1A वर्जनमध्ये 70% उपकरणं भारतीय आहेत. यामध्ये स्वदेशी AESA रडार सिस्टिम, ब्राह्मोस NG क्षेपणास्त्रांसाठी क्षमता, आणि उंचावरील युद्ध लढण्याची क्षमता आहे. हे विमान भारताच्या एअर फोर्ससाठी भविष्यातील मुख्य हवाई कणा बनण्याची क्षमता बाळगते.
तेजसचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे हे विविध कार्यक्षमतेसाठी सक्षम आहे. डॉग फाइटिंग, हवेतून जमिनीवरील लक्ष्यभेदन, टेहळणी आणि गुप्त ऑपरेशन्स करण्याची क्षमता यामुळे हे विमान जगातील मान्यताप्राप्त फायटर जेट्सच्या श्रेणीत येते.
तेजसच्या विलंबामागची कारणं
ग्रिपेनच्या तुलनेत तेजस प्रोजेक्टला इतका वेळ लागण्यामागचे मुख्य कारण व्यवस्थात्मक अडथळे आहेत. यामध्ये समाविष्ट आहे:
निर्णयक्षमतेचा अभाव – वेगवेगळ्या संस्थांमध्ये मंजुरीसाठी अनेक स्तर.
नोकरशाही आणि प्रशासनिक अडथळे – DRDO, ADA, HAL या संस्था वेगवेगळ्या वेळा निर्णय प्रक्रियेत अडथळे आणत होत्या.
परदेशी इंजिन्सवरील अवलंबित्व – GE F404 इंजिनचा मर्यादित पुरवठा प्रोजेक्टची गती कमी करत होता.
आंतरराष्ट्रीय निर्बंध – 1998 च्या पोखरण अणु चाचणीनंतर लागलेले प्रतिबंध आणि निर्बंध.
फंडिंग आणि संसाधनांची उपलब्धता – सातत्यपूर्ण निधीची अनुपलब्धता.
या व्यवस्थात्मक अडथळ्यांमुळे तेजसच्या प्रोटोटाइप तयार होण्यापासून ऑपरेशनल विमान बनण्यापर्यंतचा कालावधी 33 वर्षांचा झाला.
ग्रीपेनचे यश : कारणे काय?
ग्रिपेन फायटर जेट जागतिक स्तरावर यशस्वी ठरले आहे. त्याचे मुख्य कारणे:
वेगवान निर्णय प्रक्रिया आणि कमी नोकरशाही हस्तक्षेप
सतत फंडिंग आणि संसाधनांचा सातत्यपूर्ण पुरवठा
GE F414 इंजिनसाठी आंतरराष्ट्रीय भागीदारी
ES-05 AESA रडार आणि सेन्सर फ्यूजन सिस्टिम
आव्हाने येताच मागे न हटणारी मॅनेजमेंट टीम
ग्रीपेनचे 270 हून अधिक विमान तयार झाले आहेत आणि जगभरातील अनेक देशांनी विकत घेतले आहेत. जुलै 2025 मध्ये थायलंड-कंबोडिया हवाई संघर्षात ग्रीपेनने आपली क्षमता पुन्हा सिद्ध केली.
तेजस Mk1A : नवीन आवृत्ती आणि क्षमता
तेजस Mk1A मध्ये नवीन एवियॉनिक पॅकेज, ब्राह्मोस NG क्षेपणास्त्रांची क्षमता, आणि AESA रडार सिस्टिम आहे. सध्या 40 तेजस Mk1 विमानं इंडियन एअर फोर्समध्ये सेवेत आहेत. Mk1A च्या चाचण्या पूर्ण झाल्या असून, मार्च 2026 पर्यंत 24 नवीन विमानं सेवेत आणण्याचा उद्देश आहे.
तेजसची नवीन आवृत्ती Mk2 2026-27 मध्ये आकाशात झेपावेल, जे 5व्या पिढीच्या AMCA स्टेल्थ फायटर जेटसाठी तयार होणाऱ्या भारताच्या तंत्रज्ञानाचा पाया घालेल.
वार्षिक उत्पादन आणि भविष्यातील योजना
आधी वर्षाला 8 ते 16 तेजस विमानं तयार होत होती; आता 24 विमानं तयार करण्याची क्षमता आहे.
एकूण 180 तेजस Mk1A आणि Mk2 विमानांची ऑर्डर देण्यात आली आहे.
Mk2 आणि ब्राह्मोस NG क्षेपणास्त्रासह, तेजस भविष्यातील आंतरराष्ट्रीय बाजारातही विक्रीस पात्र होईल.
व्यवस्थात्मक आव्हाने : भारताचा धडा
तेजसच्या प्रोजेक्टमुळे भारताने फायटर जेट्सच्या डिझाईन, निर्मिती आणि व्यवस्थापनात कौशल्य वाढवले. विलंबाचे मुख्य धडे:
व्यवस्थेतील जबाबदाऱ्यांची अस्पष्टता
निर्णयक्षमतेतील उशीर
आंतरराष्ट्रीय पुरवठादारांवरील अवलंबित्व
नोकरशाही प्रक्रियेचा जास्त सहभाग
या धड्यांवर मात करून भारत आता 5व्या पिढीच्या AMCA स्टेल्थ विमान विकसित करत आहे, ज्यामुळे भविष्यात भारतीय एअर फोर्सला पूर्ण स्वावलंबी बनवण्याचा मार्ग मोकळा होईल.
ग्रिपेन आणि तेजस या प्रोजेक्ट्सची तुलना सांगते की सतत फंडिंग, वेगवान निर्णय प्रक्रिया, आणि संस्थात्मक समन्वय याशिवाय प्रगत फायटर जेट विकसित करणे कठीण आहे. तेजसच्या विलंबामुळे भारताने डिझाईन आणि तंत्रज्ञान कौशल्य विकसित केले, जे भविष्यातील विमान प्रोजेक्ट्ससाठी आधारभूत ठरेल.
ग्रिपेन प्रमाणे 14 वर्षांत विमान तयार होऊ शकते, पण भारताच्या तेजसला 33 वर्ष लागल्याने व्यवस्थात्मक अडथळे, परदेशी अवलंबित्व, आणि नोकरशाही प्रक्रियेची महत्त्वाची शिकवण मिळाली. भविष्यातील तेजस Mk1A आणि Mk2 प्रोजेक्ट्सने भारतीय एअर फोर्ससाठी आत्मनिर्भर, आधुनिक, आणि घातक फायटर जेट्स तयार करणे हे उद्दिष्ट निश्चित केले आहे.
भारतातील विमान तंत्रज्ञान विकासाचा प्रवास या उदाहरणातून स्पष्ट होतो – तंत्रज्ञान असल्यासही व्यवस्थापन आणि निर्णयक्षमतेवर अवलंबित्व असते. तेजस आता केवळ एअर फोर्सचा कणा बनणार नाही, तर भारतीय संरक्षण तंत्रज्ञानातील आत्मनिर्भरतेचा प्रतीकही ठरेल.
