जागतिक पातळीवर पुन्हा एकदा ऊर्जा संकटाची चिन्हे तीव्र होत असल्याचे चित्र दिसत आहे. अमेरिका–इस्रायल आणि इराण यांच्यातील वाढत्या तणावामुळे आंतरराष्ट्रीय तेल बाजारावर मोठा दबाव निर्माण झाला आहे. याच पार्श्वभूमीवर आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा संस्था International Energy Agency (IEA) ने एक गंभीर इशारा दिला असून, जगाला मोठ्या इंधन टंचाईसाठी तयार राहण्याचे आवाहन केले आहे.
IEA च्या ताज्या अहवालानुसार, जागतिक तेल पुरवठा आणि मागणी या दोन्हीवर मोठा परिणाम होत असून, मार्च महिन्यात दररोज सुमारे 1 कोटी बॅरलपर्यंत पुरवठ्यात घट झाल्याचे दिसून आले आहे. ही घट कोविड-19 नंतरची सर्वात मोठी धक्का मानली जात आहे.
तेल पुरवठ्यात ऐतिहासिक घसरण
IEA च्या अहवालात नमूद केल्याप्रमाणे, मार्च 2026 मध्ये जागतिक तेल पुरवठा सुमारे 10.1 दशलक्ष बॅरलने घटून 97 दशलक्ष बॅरलपर्यंत खाली आला आहे. ही घसरण ऐतिहासिक मानली जात आहे.पश्चिम आशियातील सततचे संघर्ष, तेल पायाभूत सुविधांवर झालेले हल्ले आणि होर्मुझ सामुद्रधुनीतील वाहतुकीवर आलेल्या अडथळ्यांमुळे हा पुरवठा मोठ्या प्रमाणात विस्कळीत झाला आहे.त्यामुळे जगभरातील तेल बाजारात अनिश्चितता वाढली असून पुरवठा साखळी पूर्णपणे ताणाखाली आली आहे.
Related News
Vladimir Putin यांचा चीन दौरा ठरला निर्णायक; जागतिक राजकारणात मोठी खळबळ
होर्मुझ खाडीवरून अमेरिका-इराण तणाव शिगेला; जग चिंतेत
स्ट्रेट ऑफ होर्मुझवर अमेरिकेची नौदल नाकेबंदी; जागतिक बाजारात खळबळ
होर्मुझ सामुद्रधुनीत तणाव कायम! 40 तासांचा प्रवास व्यर्थ, इराणने बांग्लादेशी जहाजाला दिला यू-टर्न आदेश
जगाला ज्याची भीती तीच घोषणा! इराणकडून होर्मुज खाडी बंद; मध्यपूर्वेत पुन्हा तणाव शिगेला
मंगळवारी रात्री 8 वाजता हल्ल्याचा इशारा? ट्रम्प यांच्या धमकीने जगात खळबळ
मोठी बातमी! इराणचा भारताला थेट फोन; होर्मुज खाडीत तणाव टोकाला, जागतिक अर्थव्यवस्थेवर परिणाम
इराण–इस्रायल युद्धाचा भारतावर परिणाम; रोजच्या वस्तूंच्या किमतीत वाढ!
Crude Oil मध्ये पुन्हा उसळी; दोन दिवसांच्या विश्रांतीनंतर भाव 12% उंचावले
गॅस टंचाईवर तडकाफडकी निर्णय, सिलिंडरची कमतरता संपणार!
मागणीवरही मोठा परिणाम
IEA च्या अंदाजानुसार, यावर्षी जागतिक तेल मागणीत देखील लक्षणीय घट होणार आहे. अंदाजानुसार, दररोज सुमारे 80 लाख बॅरलपर्यंत मागणी कमी होऊ शकते.ही घट कोविड-19 महामारीनंतरची सर्वात मोठी घसरण मानली जात आहे. उद्योग, वाहतूक आणि औद्योगिक उत्पादन क्षेत्रावर याचा मोठा परिणाम होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
संघर्षाचा थेट परिणाम जागतिक बाजारावर
अमेरिका आणि इराण यांच्यातील होर्मुझ सामुद्रधुनीवरून वाढलेला तणाव हे या संकटाचे मुख्य कारण मानले जात आहे. या महत्त्वाच्या जलमार्गातून जगातील मोठ्या प्रमाणात तेल वाहतूक होते.अहवालानुसार, इराणने एप्रिलच्या सुरुवातीला काही प्रमाणात या मार्गावरील वाहतुकीवर निर्बंध आणल्यामुळे तेल पुरवठा जवळपास ठप्प झाला आहे.त्यामुळे जागतिक बाजारात कच्च्या तेलाच्या किमती झपाट्याने वाढल्या असून, पुरवठा सुरक्षित करण्यासाठी देशांमध्ये स्पर्धा वाढली आहे.
तेलाच्या किमतीत विक्रमी वाढ
सध्याच्या परिस्थितीत कच्च्या तेलाच्या किमतींमध्ये मोठी वाढ दिसून येत आहे. संघर्षापूर्वी ज्या किंमती सुमारे प्रति बॅरल 130 डॉलरच्या आसपास होत्या, त्या आता अधिक वाढून 150 डॉलरच्या जवळ पोहोचल्याचे सांगितले जात आहे.
त्याचबरोबर शुद्ध केलेल्या इंधन उत्पादनांच्या किमतीही मोठ्या प्रमाणात वाढल्या आहेत. त्यामुळे ग्राहक बाजारावर आणि महागाईवर थेट परिणाम होण्याची शक्यता आहे.
वाहतूक, विमानसेवा आणि औद्योगिक उत्पादन क्षेत्रांमध्ये खर्च वाढल्यामुळे आर्थिक दबाव वाढत आहे.
होर्मुझ सामुद्रधुनीतील अडथळे
होर्मुझ सामुद्रधुनी हा जगातील सर्वात महत्त्वाचा तेल वाहतुकीचा मार्ग मानला जातो. मात्र, या भागातील वाढत्या संघर्षामुळे येथे मोठ्या प्रमाणात अडथळे निर्माण झाले आहेत.
अमेरिका–इस्रायल आणि इराण यांच्यातील लष्करी तणावामुळे तेल टँकर वाहतुकीवर परिणाम झाला आहे. परिणामी, अनेक जहाजांना पर्यायी मार्गांचा वापर करावा लागत आहे, ज्यामुळे खर्च आणि वेळ दोन्ही वाढले आहेत.जरी काही प्रमाणात पर्यायी मार्गांनी पुरवठा सुरळीत ठेवण्याचा प्रयत्न केला जात असला तरी तो अपुरा ठरत आहे.
ओपेक+ देशांवरही परिणाम
ओपेक+ देशांमध्ये उत्पादनात घट झाल्याचेही अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. तसेच बिगर-ओपेक देशांकडून होणारा पुरवठाही कमी झाला आहे.यामुळे जागतिक तेल बाजारात तुटवडा निर्माण झाला असून रिफायनरी उद्योगांवर मोठा दबाव आला आहे. आशिया आणि पश्चिम आशियातील अनेक रिफायनरींनी उत्पादनात कपात करावी लागली आहे.
रशियाला आर्थिक फायदा
या संकटाच्या पार्श्वभूमीवर रशियाला मोठा आर्थिक फायदा झाल्याचे दिसत आहे. जागतिक पुरवठ्यात अडथळे निर्माण झाल्यामुळे रशियन तेलाची मागणी वाढली आहे.अहवालानुसार, रशियाची तेल निर्यात फेब्रुवारीच्या तुलनेत मार्चमध्ये मोठ्या प्रमाणात वाढली असून उत्पन्नात जवळपास दुप्पट वाढ झाली आहे.रशियाचे कच्च्या तेलाचे उत्पादन देखील वाढले असून, निर्यातीमुळे त्यांच्या अर्थव्यवस्थेला मोठा आधार मिळत आहे.
जागतिक अर्थव्यवस्थेसाठी धोक्याची घंटा
IEA च्या या अहवालामुळे जागतिक अर्थव्यवस्थेला गंभीर इशारा मिळाला आहे. तेल पुरवठा खंडित झाल्यास महागाई वाढणे, उत्पादन खर्च वाढणे आणि आर्थिक मंदीची शक्यता निर्माण होऊ शकते.विशेषतः विकसनशील देशांवर याचा मोठा परिणाम होण्याची शक्यता आहे. भारतासारख्या तेल आयात करणाऱ्या देशांमध्ये इंधन दर वाढल्यास थेट महागाई वाढू शकते.
पुढील काळातील परिस्थिती
ऊर्जा तज्ज्ञांच्या मते, जर पश्चिम आशियातील संघर्ष लवकर थांबला नाही तर जागतिक ऊर्जा बाजार अजून अस्थिर होऊ शकतो. होर्मुझ सामुद्रधुनीवरील तणाव कमी करणे अत्यंत आवश्यक असल्याचे सांगितले जात आहे.तसेच देशांनी पर्यायी ऊर्जा स्रोतांवर भर देणे गरजेचे असल्याचेही तज्ज्ञांचे मत आहे.
सध्याची परिस्थिती पाहता जागतिक ऊर्जा बाजार गंभीर संकटाच्या टप्प्यावर आहे. IEA चा इशारा हा केवळ आर्थिक नसून भू-राजकीय परिस्थिती किती नाजूक आहे हे दर्शवतो. तेल पुरवठ्यातील घट, वाढती मागणी आणि संघर्ष यांचा एकत्रित परिणाम जगभरातील नागरिकांच्या दैनंदिन जीवनावर होऊ शकतो.
