Oil Crisis : जगावर पुन्हा तेलसंकटाचे सावट; स्वतःकडे मर्यादित कच्चे तेल असूनही भारत ठरणार जगासाठी महत्त्वाचा आधार, जाणून घ्या कारण
मध्यपूर्वेतील वाढता संघर्ष, इराण-अमेरिका तणाव आणि स्ट्रेट ऑफ हॉर्मुझ परिसरातील अस्थिर परिस्थितीमुळे पुन्हा एकदा जागतिक तेलसंकटाची भीती निर्माण झाली आहे. कच्च्या तेलाच्या किमती 80 डॉलर प्रति बॅरलच्या पुढे गेल्यानंतर अनेक देशांमध्ये इंधन पुरवठ्याबाबत चिंता वाढली आहे. मात्र या संकटाच्या काळात एक महत्त्वाची बाब समोर येत आहे. भारताकडे स्वतःचे कच्च्या तेलाचे साठे मर्यादित असले तरी अत्याधुनिक रिफायनिंग क्षमतेमुळे जगातील अनेक देशांना भारताचा आधार घ्यावा लागू शकतो.
जागतिक ऊर्जा बाजारात सध्या फक्त कच्च्या तेलाच्या उपलब्धतेचा प्रश्न नाही, तर त्या तेलाचे पेट्रोल, डिझेल आणि विमान इंधनात रूपांतर करण्याची क्षमता मोठे आव्हान ठरत आहे. याच ठिकाणी भारताची भूमिका अधिक महत्त्वाची ठरत असल्याचे ऊर्जा क्षेत्रातील तज्ज्ञांचे मत आहे.
रिफायनिंग क्षमता ठरत आहे भारताची मोठी ताकद
भारत हा जगातील तिसरा सर्वात मोठा ऊर्जा ग्राहक, चौथा सर्वात मोठा तेल रिफायनर आणि पेट्रोलियम उत्पादनांचा पाचवा सर्वात मोठा निर्यातदार आहे.
Related News
192 देशांमध्ये गाजतोय ‘राजा शिवाजी’; रितेश देशमुखच्या चित्रपटाची जागतिक भरारी
शरद पवारांचे खासदार शिवसेनेत येणार? चर्चांवर एकनाथ शिंदेंचं मोठं वक्तव्य
मोठी बातमी! नाशिकात शिंदेंचं ‘ऑपरेशन टायगर’ फसलं? 15 नगरसेवकांचा उद्धव ठाकरेंना शब्द
पावसाळ्यात ‘या’ भाज्या खात असाल तर व्हा सावध! पोटाच्या गंभीर समस्या वाढू शकतात
आमिर खानच्या तिसऱ्या लग्नावरून नितेश राणे ठाम; ‘मी माझ्या वक्तव्यावर कायम’
चपात्या तव्यावरून काढताच कडक होतात? कणिक मळताना फक्त ‘हे’ 2 पदार्थ मिसळा
17 दिवसांच्या उपोषणानंतर सोनम वांगचुकांची तब्येत बिघडली; हायकोर्टाची तातडीची दखल
गुंतवणूकदारांची चांदी! ‘या’ शेअरने दोन दिवसांत दिला 36% परतावा
“हा प्रश्न मला नाही, देवेंद्र फडणवीसांना विचारा”; जयंत पाटील यांच्या वर्षा भेटीवर सुप्रिया सुळेंची प्रतिक्रिया
School Sex Education : आठवड्यातून दोन तास नाही, तर दोनदा 20 मिनिटांचे वर्ग; तज्ज्ञ समितीची शिफारस
Delimitation Bill : 50% फॉर्म्युल्याने महाराष्ट्राला मोठा फायदा? सुप्रिया सुळे यांनी मांडलं खासदारकीचं गणित
Ladki Bahin Yojana : लाडकी बहीण योजनेची SIT मार्फत चौकशी करा; सुप्रिया सुळे यांची सरकारकडे मोठी मागणी
देशात कच्च्या तेलाचे उत्पादन तुलनेने कमी असले तरी भारताकडे जगातील अत्याधुनिक आणि मोठ्या रिफायनरीज आहेत. त्यामुळे परदेशातून आयात केलेले कच्चे तेल मोठ्या प्रमाणात प्रक्रिया करून पेट्रोल, डिझेल, एटीएफ (जेट फ्यूल) आणि इतर पेट्रोलियम उत्पादने तयार करण्याची क्षमता भारताकडे आहे.
युद्धामुळे रिफायनिंग साखळीवर मोठा परिणाम
इराण आणि अमेरिकेतील वाढत्या संघर्षामुळे मध्यपूर्वेतील अनेक ऊर्जा प्रकल्पांवर परिणाम झाला आहे. विविध वृत्तांनुसार, इराणने काही रिफायनिंग केंद्रांवर हल्ले केल्याने उत्पादनावर परिणाम झाला आहे. दुसरीकडे रशिया-युक्रेन युद्धामुळे रशियातील काही ऊर्जा पायाभूत सुविधांनाही फटका बसला आहे.
याशिवाय अनेक भागांतील तीव्र उष्णतेमुळे काही रिफायनरीजच्या कूलिंग सिस्टीमवर ताण आला असून उत्पादनात घट झाल्याचेही समोर आले आहे.
ऊर्जा बाजारातील विश्लेषणानुसार, जगभरातील रिफायनरीज युद्धापूर्वीच्या तुलनेत दररोज सुमारे 84 लाख बॅरल कमी कच्च्या तेलावर प्रक्रिया करत आहेत. परिणामी जागतिक इंधन उत्पादनात जवळपास 10 टक्क्यांची घट झाल्याचे मानले जात आहे.
भारतातील रिफायनरीज जगासाठी ठरू शकतात महत्त्वाच्या
भारतात सध्या 23 मोठ्या तेल रिफायनरीज कार्यरत आहेत. यापैकी 18 सार्वजनिक क्षेत्रातील, 3 खासगी क्षेत्रातील आणि उर्वरित संयुक्त उपक्रमांतर्गत आहेत.
या रिफायनरीजची एकत्रित वार्षिक प्रक्रिया क्षमता 258 दशलक्ष मेट्रिक टनांपेक्षा (MMTPA) अधिक आहे. देशांतर्गत गरजा पूर्ण करूनही भारत मोठ्या प्रमाणात पेट्रोलियम पदार्थांची निर्यात करतो.
जगातील अनेक देशांच्या रिफायनिंग क्षमतेवर ताण वाढल्याने भारताकडून तयार इंधनाची मागणी वाढण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
भारताकडे कच्च्या तेलाचे साठे किती?
भारताकडे स्वतःचे कच्च्या तेलाचे साठे मर्यादित आहेत. देशात दरवर्षी सुमारे 28 दशलक्ष मेट्रिक टन कच्च्या तेलाचे उत्पादन होते.
मुख्य तेलक्षेत्रांमध्ये—
- आसाम
- मुंबई हाय
- राजस्थान
या भागांचा समावेश होतो.
देशाच्या एकूण गरजेच्या तुलनेत हे उत्पादन अपुरे असल्याने भारताला मोठ्या प्रमाणावर कच्च्या तेलाची आयात करावी लागते.
भारताने आयातीचे स्रोत वाढवले
पूर्वी भारत मोठ्या प्रमाणात आखाती देशांवर अवलंबून होता. मात्र गेल्या काही वर्षांत भारताने तेल आयातीचे स्रोत मोठ्या प्रमाणात वाढवले आहेत.
आता भारत 27 ऐवजी 41 देशांकडून कच्चे तेल आयात करतो. विशेषतः रशियाकडून सवलतीच्या दरात मोठ्या प्रमाणावर कच्चे तेल खरेदी करून त्यावर देशातील आधुनिक रिफायनरीजमध्ये प्रक्रिया केली जात आहे.
या धोरणामुळे भारताने अब्जावधी डॉलरची बचत केली असून देशांतर्गत पेट्रोल आणि डिझेलच्या किमती तुलनेने स्थिर ठेवण्यास मदत झाली आहे.
देशातील सर्वाधिक वापर डिझेलचा
भारतामध्ये पेट्रोलियम उत्पादनांमध्ये डिझेलचा वापर सर्वाधिक आहे.
उपलब्ध आकडेवारीनुसार—
- देशाचा एकूण तेल वापर : 243.2 MMT
- डिझेलचा वापर : 94.7 MMT (सुमारे 39%)
- पेट्रोलचा वापर : 42.6 MMT (सुमारे 17.5%)
देशभरातील 1 लाखांहून अधिक पेट्रोल पंप या मागणीची पूर्तता करतात.
जामनगर रिफायनरीचे जागतिक महत्त्व
गुजरातमधील जामनगर येथील रिलायन्स इंडस्ट्रीजची रिफायनरी ही जगातील सर्वात मोठ्या रिफायनिंग संकुलांपैकी एक मानली जाते.
या अत्याधुनिक प्रकल्पामुळे भारताला मोठ्या प्रमाणावर पेट्रोलियम उत्पादनांची निर्यात करता येते. जागतिक बाजारात इंधन पुरवठा साखळी सुरळीत ठेवण्यात या रिफायनरीची महत्त्वाची भूमिका आहे.
भारताची वाढती भूमिका
ऊर्जा क्षेत्रातील तज्ज्ञांच्या मते, सध्याच्या जागतिक परिस्थितीत कच्च्या तेलाइतकीच महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे त्यावर प्रक्रिया करण्याची क्षमता आहे. अनेक देशांकडे कच्चे तेल उपलब्ध असले तरी रिफायनिंग क्षमतेवर युद्ध, हवामान आणि तांत्रिक अडचणींचा परिणाम होत आहे.
अशा परिस्थितीत भारताच्या आधुनिक रिफायनरीज आणि वाढत्या प्रक्रिया क्षमतेमुळे जगातील अनेक देशांना भारताकडून तयार इंधनाची गरज भासू शकते.
मात्र जागतिक ऊर्जा बाजारातील परिस्थिती, मध्यपूर्वेतील संघर्ष आणि कच्च्या तेलाच्या पुरवठ्यातील बदल यावर पुढील घडामोडी अवलंबून असतील. त्यामुळे येत्या काही दिवसांत आंतरराष्ट्रीय तेलबाजारात भारताची भूमिका अधिक महत्त्वाची ठरण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
Read Also : https://ajinkyabharat.com/bab-el-mandeb-crisis-yemens-big-gesture-if-bab-el-mandeb-is-closed/
