SIPRI रिपोर्टमुळे दक्षिण आशियात तणाव वाढल्याची चर्चा
भारताच्या अण्वस्त्र धोरणात मोठा बदल : दक्षिण आशियातील सुरक्षा समीकरणांमध्ये पुन्हा एकदा मोठी चर्चा सुरू झाली आहे. स्टॉकहोम इंटरनॅशनल पीस रिसर्च इन्स्टिट्यूट (SIPRI) या जागतिक शस्त्रास्त्र निरीक्षण संस्थेच्या ताज्या अहवालावर आधारित काही दाव्यांनंतर भारताच्या अण्वस्त्र धोरणाबाबत नवीन चर्चेला सुरुवात झाली आहे. या अहवालानुसार भारताने आपल्या अण्वस्त्र साठ्याच्या व्यवस्थापनात महत्त्वाचा बदल केल्याचा दावा केला जात आहे.
या रिपोर्टमध्ये असा उल्लेख करण्यात आला आहे की भारताकडे सुमारे 190 अण्वस्त्र वॉरहेड्स असू शकतात, आणि त्यापैकी सुमारे 12 वॉरहेड्स “ऑपरेशनल मोड” मध्ये ठेवले गेले असल्याचा अंदाज व्यक्त केला जात आहे. याचा अर्थ काही अण्वस्त्र प्रणाली अधिक जलद प्रतिसादासाठी तयार स्थितीत ठेवण्यात आल्या असाव्यात, असा अर्थ लावला जात आहे.
तथापि, ही माहिती पूर्णतः स्वतंत्र विश्लेषण आणि अंदाजांवर आधारित असल्याचे तज्ज्ञ सांगतात. भारत सरकारकडून अण्वस्त्रांबाबत अधिकृत आकडेवारी अत्यंत मर्यादित स्वरूपातच जाहीर केली जाते, त्यामुळे या दाव्यांची स्वतंत्र पुष्टी झालेली नाही.
Related News
इराणसाठी 11 जूनची भीषण काळरात्र? ट्रम्प यांचा स्फोटक इशारा; 5 मोठ्या घडामोडींनी जगभरात खळबळ
3 महिन्यांत अमेरिकेची ऐतिहासिक झेप! 10.5 दशलक्ष बॅरल निर्यातीसह जगातील सर्वात मोठा तेल निर्यातदार बनला US
अफगाणिस्तानात पाकिस्तानचा 13 जणांचा हृदयद्रावक बळी; 11 निष्पाप मुलांचा मृत्यू, जगभरातून संताप
Flipkart-Nykaa Dark Patterns: 28,000 कोटींचा धक्कादायक फटका! ऑनलाईन शॉपिंगमधील मोठी डिजिटल लूट उघड
3 शक्तिशाली कारणांमुळे तेल संकट टळले; चीनच्या ऐतिहासिक रणनीतीने जगाला दिला मोठा दिलासा
19 कोटींचा धक्कादायक टोल! होर्मुझ सामुद्रधुनी खुली, पण इराणच्या नव्या अटींनी जागतिक व्यापार संकटात
महायुद्धाचा धक्कादायक धोका! 7 मोठ्या घडामोडींनी मध्यपूर्व पेटली, अमेरिका-इस्रायलचे हल्ले सुरूच
ट्रम्प यांच्या वक्तव्याने खळबळ ! जगातील 64% ऊर्जा साठा अमेरिकेकडे;
CBSE पोर्टलवर 3 दिवसांत भीषण सायबर हल्ले; NEET पेपरफुटीत महिला आरोपीविरोधात CBI ची धक्कादायक माहिती
भारतासाठी रशियाची 5 मोठी आश्वासने! पुतिन यांचा शक्तिशाली संदेश, चीन-पाकिस्तान-अमेरिकेला सूचक इशारा
हॉर्मुजमध्ये मोठा स्फोटक संघर्ष! इराणचे 4 ड्रोन पाडत अमेरिकेचा जबरदस्त पलटवार, आखातात तणाव शिगेला
9 जणांचा मृत्यू! युद्धबंदीच्या काही तासांतच इस्रायलचा लेबनॉनवर भीषण हल्ला
कॅनिस्टरायजेशन तंत्रज्ञानावर विशेष भर
अहवालांमध्ये भारताच्या क्षेपणास्त्र प्रणालीतील प्रगत तंत्रज्ञानावरही प्रकाश टाकण्यात आला आहे. विशेषतः “कॅनिस्टरायजेशन” या आधुनिक तंत्रज्ञानाबाबत चर्चा होत आहे. या प्रणालीमध्ये क्षेपणास्त्र आणि त्याचे वॉरहेड एका सीलबंद कंटेनरमध्ये ठेवले जाते, ज्यामुळे ते दीर्घकाळ सुरक्षित राहते आणि गरज पडल्यास कमी वेळेत लॉन्च करता येते.
ही क्षमता कोणत्याही देशाच्या स्ट्रॅटेजिक डिटरन्स (strategic deterrence) साठी महत्त्वाची मानली जाते. त्यामुळे भारताची क्षेपणास्त्र तयारी अधिक वेगवान आणि आधुनिक असल्याचे काही संरक्षण विश्लेषकांचे मत आहे.
पाकिस्तानची प्रतिक्रिया आणि चिंता
या अहवालानंतर पाकिस्तानकडूनही प्रतिक्रिया समोर आली आहे. पाकिस्तानच्या परराष्ट्र मंत्रालयाने भारताच्या वाढत्या क्षेपणास्त्र क्षमतेवर आणि संरक्षण धोरणावर लक्ष ठेवले जात असल्याचे म्हटले आहे. पाकिस्तानने विशेषतः भारताच्या वाढत्या मिसाइल क्षमतेबाबत चिंता व्यक्त केली आहे.
पाकिस्तानचे म्हणणे आहे की दक्षिण आशियातील संतुलन राखणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे आणि कोणत्याही प्रकारची शस्त्रस्पर्धा टाळली पाहिजे. तसेच, आंतरराष्ट्रीय समुदायाने या परिस्थितीकडे लक्ष द्यावे आणि शस्त्र नियंत्रणाच्या दिशेने प्रयत्न करावेत, अशी भूमिका पाकिस्तानकडून मांडण्यात आली आहे.
भारताची वाढती स्ट्रॅटेजिक क्षमता
अहवालांनुसार भारताने मागील काही वर्षांत आपल्या त्रिस्तरीय अण्वस्त्र प्रणाली (land, sea, air based delivery systems) चा मोठ्या प्रमाणावर विकास केला आहे. विशेषतः समुद्री पातळीवरील क्षेपणास्त्र वाहक पाणबुड्या आणि लांब पल्ल्याच्या इंटरकॉन्टिनेंटल बॅलिस्टिक मिसाइल्स (ICBM) प्रकल्पांवर भर दिला जात आहे.
यामुळे भारताची “second strike capability” अधिक मजबूत झाल्याचे मानले जाते. दुसऱ्या शब्दांत, कोणत्याही संभाव्य हल्ल्यानंतरही प्रतिहल्ला करण्याची क्षमता मजबूत झाल्याचे तज्ज्ञ सांगतात.
आंतरराष्ट्रीय दृष्टिकोन
SIPRI सारख्या संस्था जागतिक शस्त्रास्त्रांची आकडेवारी आणि विश्लेषण प्रकाशित करतात. मात्र या आकडेवारीमध्ये अनेकदा अंदाज आणि मॉडेलिंगचा समावेश असतो. त्यामुळे प्रत्यक्ष देशांच्या अधिकृत घोषणांशी त्यात फरक असू शकतो.
जागतिक स्तरावर पाहता, अमेरिका, रशिया, चीन, फ्रान्स आणि ब्रिटन यांच्यानंतर भारत हा महत्त्वाच्या अण्वस्त्रधारी देशांपैकी एक मानला जातो. भारताची भूमिका “No First Use” (पहिला वापर नाही) या धोरणावर आधारित असल्याचे अधिकृतरीत्या सांगितले जाते.
दक्षिण आशियातील तणावाचे चित्र
भारत आणि पाकिस्तान या दोन्ही देशांमध्ये गेल्या काही दशकांपासून संरक्षण स्पर्धा सुरू आहे. क्षेपणास्त्र चाचण्या, संरक्षण बजेट आणि तांत्रिक प्रगती या सर्व गोष्टींमुळे दोन्ही देशांमध्ये सतत एक प्रकारचा स्ट्रॅटेजिक तणाव दिसतो.
तथापि, तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की अशा अहवालांमुळे जनतेमध्ये अनावश्यक भीती निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे माहितीचे योग्य विश्लेषण आणि अधिकृत स्रोतांवर विश्वास ठेवणे आवश्यक आहे.
तज्ज्ञांचे मत
संरक्षण विश्लेषकांच्या मते, “ऑपरेशनल मोड” हा शब्द अनेकदा चुकीच्या पद्धतीने समजला जातो. याचा अर्थ थेट युद्धस्थिती असा नसून, काही प्रणाली त्वरित वापरासाठी तयार ठेवण्याची तांत्रिक अवस्था असा होतो.
त्यामुळे या दाव्यांकडे पूर्ण संदर्भात पाहणे आवश्यक आहे. कोणताही देश आपली संरक्षण क्षमता वाढवत असताना ती माहिती अनेकदा अंदाजांच्या स्वरूपात बाहेर येते.
SIPRI रिपोर्टवर आधारित या चर्चेमुळे दक्षिण आशियातील सुरक्षा परिस्थिती पुन्हा चर्चेत आली आहे. भारताच्या अण्वस्त्र क्षमतेबाबत करण्यात आलेले दावे आणि पाकिस्तानची प्रतिक्रिया या दोन्ही गोष्टी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर लक्ष वेधून घेत आहेत.
तथापि, तज्ज्ञांचे स्पष्ट मत आहे की अशा संवेदनशील विषयांवर अधिकृत माहिती आणि संतुलित विश्लेषणावरच विश्वास ठेवणे आवश्यक आहे. अन्यथा चुकीच्या माहितीमुळे तणाव वाढण्याची शक्यता असते.
भारताची संरक्षण धोरणे पारदर्शकतेसह “defensive deterrence” वर आधारित असल्याचे अधिकृतपणे सांगितले जाते, आणि त्याच चौकटीत या सर्व घडामोडींचे मूल्यांकन केले जाते.
