आकाशात हजारो पक्षी उडताना पाहणं हीच एक अद्भुत अनुभूती असते. मात्र, कल्पना करा की एकाच रात्रीत तब्बल 37.3 कोटी स्थलांतरित पक्षी आकाशातून झेपावत असतील, तर ते दृश्य किती भव्य आणि थरारक असेल? सध्या जगभरात अशाच एका अद्वितीय नैसर्गिक घटनेची चर्चा सुरू आहे. World Migratory Bird Day निमित्ताने समोर आलेल्या अहवालाने वैज्ञानिकांसह सामान्य नागरिकांनाही चकित करून सोडलं आहे.
अमेरिकेतील प्रसिद्ध BirdCast आणि Cornell Lab of Ornithology यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, 4 मेच्या रात्री तब्बल 37.3 कोटी स्थलांतरित पक्ष्यांनी उत्तरेकडे प्रवास सुरू केला. विशेष म्हणजे ही संख्या अमेरिकेच्या एकूण लोकसंख्येपेक्षाही जास्त असल्याचं सांगितलं जात आहे. त्यामुळे हा नैसर्गिक चमत्कार सोशल मीडियावर चर्चेचा विषय ठरला आहे.
एका रात्रीत आकाशात पक्ष्यांचा महापूर
वैज्ञानिकांच्या माहितीनुसार, हे स्थलांतर प्रामुख्याने अमेरिकेच्या दक्षिण आणि पूर्व किनारपट्टी भागात मोठ्या प्रमाणात दिसून आलं. रात्रीच्या अंधारात लाखो नव्हे तर कोट्यवधी पक्षी एकाच दिशेने प्रवास करत असल्यामुळे अनेक रडार यंत्रणांमध्येही असामान्य हालचाली नोंदवण्यात आल्या.
Related News
दहिहंडा तीर्थक्षेत्राचा ऐतिहासिक विकास! 2.50 कोटींच्या सुविधांसह भव्य लोटस सेलिब्रेशन हॉलचे लोकार्पण
सातारा जिल्हा बँक निकालाचा मोठा राजकीय धमाका! भाजपला 9 , राष्ट्रवादीला 8 तर शिंदेसेनेला 4 जागा; सत्तेचे नवे समीकरण!
रावणदहनाचा खर्च टाळून शेतकऱ्यांना मदतीचा हात; अकोल्यातून ₹51 हजारांची मदत!
मनोज जरांगे पाटलांचा नवा बॉम्ब! ‘माझ्याविरोधात महिलांची टोळी तयार’; थेट फडणवीसांवर आरोप!
मुर्तिजापूरच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! दीपक पाटील दांदळे यांना पुण्यात ‘हिंदूरत्न’ पुरस्काराने सन्मानित!
आपल्या मातीतील 30 रत्नांचा गौरव! अकोल्यात ‘अकोलारत्न’ पुरस्कार सोहळा उत्साहात संपन्न!
ठाकरे बंधू अन् CM फडणवीस यांच्यात बंद दाराआड काय शिजलं? गुलाबराव पाटलांनी एका वाक्यात सांगितलं!
लाडक्या बहिणींसाठी दिवाळी गिफ्ट! 81 लाख महिलांना मिळणार 1500 रुपये? फडणवीसांचे मोठे आश्वासन
2029 पर्यंत फडणवीस मुख्यमंत्री राहणार? संजय राऊतांनी सांगितला एप्रिल-मेचा राजकीय प्लॅन!
दिवाळीपूर्वी FDA ॲक्शन मोडमध्ये! 1,057 आस्थापनांची तपासणी, 94 परवाने निलंबित
नागपूरमध्ये काँग्रेसचा ऐतिहासिक विजय! हर्षवर्धन सपकाळांचा भाजपवर 5 मोठे आरोप
महायुतीत मोठा संशय! ‘मातोश्री प्रेमी’ कोण? नितेश राणेंच्या विधानाने राजकीय खळबळ
विशेष म्हणजे, अनेक नागरिकांनी सोशल मीडियावर आकाशात विचित्र आवाज आणि मोठ्या प्रमाणातील पक्ष्यांचे थवे पाहिल्याचे व्हिडिओ शेअर केले आहेत. काही भागांमध्ये तर पक्ष्यांच्या मोठ्या थव्यामुळे लोकांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण झाल्याच्याही चर्चा सुरू आहेत.
पक्षी तज्ज्ञांचं महत्त्वाचं आवाहन
वन्यजीव तज्ज्ञ आणि पर्यावरण अभ्यासकांनी नागरिकांना एक महत्त्वाचं आवाहन केलं आहे. स्थलांतरित पक्ष्यांना कोणत्याही प्रकारे त्रास देऊ नये, असं त्यांनी स्पष्टपणे सांगितलं आहे. मोठ्या प्रवासादरम्यान हे पक्षी अत्यंत थकलेले असतात. त्यांना सुरक्षित निवारा, अन्न आणि शांत वातावरणाची गरज असते.
तज्ज्ञांच्या मते, प्रकाश प्रदूषण, मोठे आवाज, ड्रोन कॅमेरे आणि मानवी हस्तक्षेप यामुळे पक्ष्यांच्या नैसर्गिक स्थलांतर प्रक्रियेत अडथळे निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे World Migratory Bird Day च्या निमित्ताने पर्यावरण संवर्धनाचं महत्त्व पुन्हा अधोरेखित झालं आहे.
पक्षी स्थलांतर का करतात?
पक्ष्यांचं स्थलांतर ही निसर्गातील सर्वात आश्चर्यकारक प्रक्रियांपैकी एक मानली जाते. मुख्यतः अन्न, अनुकूल हवामान आणि प्रजननासाठी पक्षी हजारो किलोमीटरचा प्रवास करतात.
उन्हाळ्याच्या काळात उत्तरेकडील प्रदेशात कीटक, धान्य आणि नवीन वनस्पती मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध असतात. त्यामुळे अनेक पक्षी या भागांकडे स्थलांतर करतात. हिवाळा सुरू होताच थंडीपासून बचाव करण्यासाठी ते पुन्हा दक्षिणेकडे परततात.
काही पक्षी हिमालयासारख्या उंच पर्वतरांगाही पार करतात. बार-हेडेड गूस हा पक्षी हिमालय ओलांडणाऱ्या जगातील सर्वात उंच उडणाऱ्या पक्ष्यांपैकी एक मानला जातो.
पक्ष्यांची मोजणी नेमकी कशी केली जाते?
सामान्य नागरिकांच्या मनात सर्वात मोठा प्रश्न निर्माण होतो तो म्हणजे — रात्रीच्या अंधारात कोट्यवधी पक्ष्यांची गणना कशी केली जाते?
BirdCast संस्थेचे संशोधक अत्याधुनिक हवामान रडार, उपग्रह डेटा आणि National Centers for Environmental Prediction च्या माहितीचा वापर करतात. मागील 23 वर्षांच्या हवामान निरीक्षणांचा अभ्यास करून संगणकीय मॉडेल विकसित करण्यात आलं आहे.
या मॉडेलच्या मदतीने कोणत्या दिवशी किती पक्षी स्थलांतर करतील, कोणत्या दिशेने जातील आणि हवामानाचा त्यांच्यावर काय परिणाम होईल याचा अंदाज वर्तवला जातो.
भारतातही स्थलांतरित पक्ष्यांची मोठी वर्दळ
भारत हा स्थलांतरित पक्ष्यांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा देश मानला जातो. दरवर्षी जगभरातून 370 हून अधिक प्रजातींचे स्थलांतरित पक्षी भारतात दाखल होतात. विशेषतः हिवाळ्याच्या दिवसांत भारतातील तलाव, अभयारण्ये आणि जलसाठे पक्ष्यांनी गजबजून जातात.
ओडिशातील चिल्का तलाव, राजस्थानमधील केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान, गुजरातमधील रण ऑफ कच्छ आणि हिमाचल प्रदेशातील पोंग डॅम ही स्थलांतरित पक्ष्यांची प्रमुख ठिकाणं मानली जातात.
सायबेरियन क्रेन, फ्लेमिंगो, पेलिकन, ब्ल्यूथ्रोट आणि बार-हेडेड गूस हे पक्षी भारतात मोठ्या प्रमाणावर पाहायला मिळतात. मध्य आशियाई स्थलांतर मार्गाचा महत्त्वाचा भाग असल्यामुळे भारताला जागतिक स्तरावर विशेष महत्त्व प्राप्त झालं आहे.
हवामान बदलाचा मोठा परिणाम
पर्यावरण तज्ज्ञांच्या मते, हवामान बदलाचा स्थलांतरित पक्ष्यांवर मोठा परिणाम होत आहे. तापमानातील बदल, जंगलतोड, पाणथळ जागांचा नाश आणि प्रदूषण यामुळे अनेक पक्ष्यांच्या प्रजाती धोक्यात आल्या आहेत.काही पक्ष्यांच्या स्थलांतराचा कालावधी बदलत आहे, तर काही प्रजातींची संख्या झपाट्याने कमी होत आहे. त्यामुळे जगभरातील पर्यावरण संस्था पक्षी संरक्षणासाठी विविध मोहिमा राबवत आहेत.
World Migratory Bird Day का साजरा केला जातो?
दरवर्षी मे आणि ऑक्टोबर महिन्यात World Migratory Bird Day साजरा केला जातो. या दिवसाचा मुख्य उद्देश स्थलांतरित पक्ष्यांचं संरक्षण, पर्यावरण संवर्धन आणि जैवविविधतेबाबत जनजागृती करणे हा आहे.यंदाच्या वर्षी या दिवसाला विशेष महत्त्व प्राप्त झालं आहे कारण 37.3 कोटी पक्ष्यांच्या एकत्रित स्थलांतराने संपूर्ण जगाचं लक्ष वेधून घेतलं आहे. निसर्गातील हा अद्भुत चमत्कार मानवाला पर्यावरणाच्या संरक्षणाची पुन्हा एकदा जाणीव करून देत आहे.
