30 लाख कोटींच्या उंबरठ्यावर UPI; मे महिन्यात नवा सुपरहिट रेकॉर्ड
‘कॅश’चा जमाना संपला! मे महिन्यात UPIचा ऐतिहासिक विक्रम; ऑनलाइन व्यवहारांचा आकडा 30 लाख कोटींच्या घरात
नवी दिल्ली : भारतातील डिजिटल पेमेंट क्रांती दिवसेंदिवस अधिक मजबूत होत असून युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (UPI) ने मे 2026 मध्ये आणखी एक ऐतिहासिक विक्रम नोंदवला आहे. नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (NPCI) ने जाहीर केलेल्या आकडेवारीनुसार, मे महिन्यात UPI व्यवहारांचे एकूण मूल्य तब्बल 29.90 लाख कोटी रुपयांवर पोहोचले आहे. एप्रिल महिन्याच्या तुलनेत ही सुमारे 3 टक्क्यांची वाढ असून भारतीय डिजिटल अर्थव्यवस्थेच्या वाढत्या ताकदीचे हे महत्त्वाचे संकेत मानले जात आहेत.
विशेष म्हणजे व्यवहारांच्या संख्येतही लक्षणीय वाढ झाली आहे. मे महिन्यात UPI द्वारे 23.20 अब्ज व्यवहारांची नोंद झाली असून हा आतापर्यंतचा सर्वात मोठा मासिक आकडा ठरला आहे. एप्रिल 2016 मध्ये UPI प्रणाली सुरू झाल्यापासून प्रथमच इतक्या मोठ्या प्रमाणावर व्यवहार झाले आहेत.
Related News
1 जूनपासून क्रेडिट कार्डचे 7 मोठे नियम बदलले; जाणून घ्या तुमच्या खिशावर किती होणार परिणाम
धक्कादायक रिपोर्ट! सोशल मीडिया वापरात मुलींनी मारली बाजी, मुलांपेक्षा तब्बल 47% जास्त सक्रिय
GST Collection 2026: सरकारची मोठी कमाई! मे महिन्यात 1.94 लाख कोटींचा ऐतिहासिक टप्पा, तरीही धक्कादायक घट का?
RBI MPC June 2026: 5 जूनचा मोठा निर्णय! कर्ज महागणार की दिलासा मिळणार? जाणून घ्या 7 महत्त्वाचे संकेत
1 जूनची मोठी दिलासादायक बातमी! सोन्याच्या दरात 1000 रुपयांची घसरण, खरेदीदारांसाठी सुवर्णसंधी
PF Withdrawal 2026: 5 सोप्या स्टेप्समध्ये ATM आणि UPI द्वारे PF पैसे काढा, EPFO ची मोठी दिलासादायक घोषणा
1 जूनपासून भारतासाठी मोठा गेमचेंजर! ओमानसोबतच्या CEPA ने उघडला नवा ट्रेड कॉरिडॉर, होर्मुझवरील अवलंबित्व कमी
मान्सूनचा धोकादायक इशारा! गुंतवणूकदारांनी सावध व्हा; खराब पावसामुळे या 3 सेक्टर्सच्या शेअर्सवर होणार मोठा नकारात्मक परिणाम
“349 रुपयांचा जबरदस्त डेटा वॉर! जिओ, एअरटेल, Vi मध्ये कोण ठरतो सर्वात फायदेशीर?”
महानआर्यमन सिंधिया-AWS भागीदारीमुळे तंत्रज्ञान क्षेत्रात ऐतिहासिक सकारात्मक बदल ; भारताला AI महासत्ता बनवण्याचा 1 मोठा टप्पा!
3 देशांच्या युद्धाचा धक्कादायक परिणाम! कॅनडा मंदीत, फ्रान्सवरही आर्थिक संकटाचे काळे ढग
मोठा झटका! SBI Credit Card चे 7 महत्त्वाचे नियम बदलणार, 1 जुलैपासून वाढणार खर्च
दररोज 74.8 कोटी व्यवहारांचा नवा विक्रम
NPCI च्या आकडेवारीनुसार, मे महिन्यात दररोज सरासरी 74.8 कोटी UPI व्यवहार झाले. देशभरातील कोट्यवधी नागरिकांनी किराणा खरेदी, भाजीपाला, औषधे, हॉटेल बिल, ऑनलाइन शॉपिंग, वीज बिल आणि इतर अनेक सेवांसाठी UPI चा वापर केला.
गेल्या काही वर्षांत UPI केवळ शहरांपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. ग्रामीण भागातही डिजिटल व्यवहारांचा स्वीकार वाढत असल्याचे चित्र दिसत आहे. स्मार्टफोनची वाढती उपलब्धता, इंटरनेट सेवांचा विस्तार आणि बँकिंग सुविधांचे डिजिटलीकरण यामुळे UPI सर्वसामान्यांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला आहे.
नोटांच्या जागी QR कोड
एक काळ असा होता की अगदी छोट्या व्यवहारांसाठीही रोख रक्कम आवश्यक मानली जात होती. मात्र आज परिस्थिती पूर्णपणे बदलली आहे. चहाची टपरी असो, भाजी विक्रेता असो किंवा छोट्या किराणा दुकानातील व्यवहार असोत, सर्वत्र QR कोड स्कॅन करून पेमेंट केले जात आहे.
विशेष म्हणजे 10, 20 किंवा 50 रुपयांसारख्या छोट्या रकमेच्या व्यवहारांसाठीही UPI चा मोठ्या प्रमाणावर वापर होत आहे. यामुळे रोख पैशांवरील अवलंबित्व झपाट्याने कमी होत आहे.आर्थिक तज्ज्ञांच्या मते, UPI च्या यशामागे त्याची सुलभता, वेगवान व्यवहार प्रक्रिया आणि सुरक्षितता हे प्रमुख घटक आहेत. काही सेकंदांत पैसे पाठविणे आणि स्वीकारणे शक्य असल्याने ग्राहक आणि व्यापारी दोघांनाही त्याचा फायदा होत आहे.
सरासरी व्यवहार रक्कम कमी, वापर मात्र वाढला
UPI व्यवहारांच्या आकडेवारीतील आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे सरासरी व्यवहार रकमेतील बदल. सुरुवातीच्या काळात UPI व्यवहारांची सरासरी रक्कम 1,848 रुपये होती. ती आता 1,313 रुपयांवर आली आहे.
पहिल्या दृष्टीक्षेपात ही घट नकारात्मक वाटू शकते. मात्र तज्ज्ञांच्या मते हा अत्यंत सकारात्मक संकेत आहे. कारण याचा अर्थ लोक मोठ्या व्यवहारांसोबतच लहान-मोठ्या दैनंदिन व्यवहारांसाठीही UPI वापरत आहेत.
यातून डिजिटल पेमेंट्सचे लोकशाहीकरण झाल्याचे दिसून येते. आता UPI केवळ बँकिंग व्यवहारांचे माध्यम राहिलेले नाही, तर दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग बनले आहे.
नोटबंदीनंतर सुरू झालेली डिजिटल क्रांती
2016 मध्ये नोटबंदी जाहीर झाल्यानंतर देशात डिजिटल व्यवहारांना मोठी चालना मिळाली. त्याच काळात UPI प्रणालीचा विस्तार वेगाने झाला. सुरुवातीला काही मोजक्या वापरकर्त्यांपर्यंत मर्यादित असलेली ही सेवा आज देशातील सर्वात लोकप्रिय पेमेंट प्रणाली बनली आहे.
Google Pay, PhonePe, Paytm, BHIM यांसारख्या अॅप्सनी UPI ला जनसामान्यांपर्यंत पोहोचवण्यात मोठी भूमिका बजावली. आज लाखो व्यापारी आणि कोट्यवधी ग्राहक या प्लॅटफॉर्मचा वापर करत आहेत.
जगासाठी आदर्श बनला भारत
डिजिटल पेमेंट्सच्या बाबतीत भारत जगातील अग्रगण्य देशांपैकी एक मानला जातो. अनेक विकसित देशांमध्ये अजूनही कार्ड पेमेंट्सवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबित्व आहे, तर भारताने थेट मोबाईल-आधारित पेमेंट मॉडेल स्वीकारले आहे.
आंतरराष्ट्रीय आर्थिक संस्थांनीही भारतीय UPI मॉडेलचे कौतुक केले आहे. अनेक देशांनी भारतीय प्रणालीचा अभ्यास सुरू केला असून काही देशांनी भारतासोबत UPI आधारित व्यवहारांसाठी भागीदारीही केली आहे.
क्रेडिट कार्ड व्यवहारांमध्येही मोठी वाढ
UPI सोबतच क्रेडिट कार्ड व्यवहारांमध्येही लक्षणीय वाढ झाली आहे. उपलब्ध आकडेवारीनुसार 2021 मध्ये क्रेडिट कार्ड व्यवहारांचे एकूण मूल्य 8.9 लाख कोटी रुपये होते. ते वाढून आता 23.2 लाख कोटी रुपयांपर्यंत पोहोचले आहे.यावरून ग्राहक मोठ्या खरेदीसाठी क्रेडिट कार्डचा वापर करत असताना दैनंदिन व्यवहारांसाठी UPI ला प्राधान्य देत असल्याचे दिसून येते.
FASTag व्यवहारांचाही वेग वाढला
देशातील टोल प्लाझांवर FASTag चा वापर सातत्याने वाढत आहे. मे 2026 मध्ये FASTag व्यवहारांमध्ये सुमारे 5 टक्क्यांची वाढ झाली असून एकूण व्यवहार मूल्य 7,308 कोटी रुपयांपर्यंत पोहोचले आहे.राष्ट्रीय महामार्गांवरील प्रवास अधिक वेगवान आणि सुलभ करण्यासाठी FASTag प्रभावी ठरत आहे. रोख रकमेऐवजी स्वयंचलित डिजिटल वसुलीमुळे वाहनचालकांचा वेळही वाचत आहे.
IMPS आणि Aadhaar आधारित व्यवहारांमध्ये घट
एकीकडे UPI आणि FASTag सारख्या सेवांची लोकप्रियता वाढत असताना काही पारंपरिक डिजिटल पेमेंट पद्धतींमध्ये घट दिसून आली आहे.IMPS व्यवहारांचे मूल्य कमी होऊन 6.96 लाख कोटी रुपयांवर आले आहे. त्याचप्रमाणे आधार आधारित पेमेंट प्रणाली (AePS) व्यवहारांमध्येही सुमारे 6 टक्क्यांची घट झाली असून व्यवहार मूल्य 25,247 कोटी रुपयांवर स्थिरावले आहे.तज्ज्ञांच्या मते, UPI च्या सुलभतेमुळे ग्राहक पर्यायी सेवांऐवजी UPI कडे अधिक वळत आहेत.
ग्रामीण भारतातही वाढता प्रभाव
UPI च्या यशामागील सर्वात मोठे कारण म्हणजे त्याचा ग्रामीण भागातील वाढता स्वीकार. सरकारी योजना, जनधन खाती, मोबाईल इंटरनेट आणि डिजिटल साक्षरता मोहिमांमुळे ग्रामीण नागरिकही डिजिटल व्यवहारांकडे वळले आहेत.आज गावांमधील किराणा दुकाने, दूध संकलन केंद्रे, कृषी सेवा केंद्रे आणि छोट्या व्यवसायांमध्ये QR कोड पेमेंट सामान्य बाब झाली आहे.
आगामी काळात 30 लाख कोटींचा टप्पा पार?
मे महिन्यात 29.90 लाख कोटी रुपयांचा टप्पा गाठल्यानंतर आता UPI व्यवहार मूल्य 30 लाख कोटी रुपयांचा ऐतिहासिक टप्पा पार करण्याच्या उंबरठ्यावर उभे आहे.डिजिटल व्यवहारांचा सध्याचा वेग पाहता आगामी काही महिन्यांत हा टप्पा सहज पार होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. भारतातील डिजिटल अर्थव्यवस्थेचा विस्तार आणि वाढती ग्राहक संख्या यामुळे UPI चे महत्त्व आणखी वाढणार आहे.
UPI ने भारतातील आर्थिक व्यवहारांची व्याख्याच बदलून टाकली आहे. रोख व्यवहारांपासून डिजिटल पेमेंटकडे झालेला हा प्रवास केवळ तांत्रिक बदल नसून सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचेही प्रतीक आहे. मे 2026 मधील 23.20 अब्ज व्यवहार आणि 29.90 लाख कोटी रुपयांचे मूल्य हे भारताच्या डिजिटल सामर्थ्याचे द्योतक आहे.
आगामी काळात कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल बँकिंग आणि फिनटेक नवकल्पनांच्या मदतीने UPI आणखी व्यापक होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे “कॅशलेस इंडिया” हे स्वप्न आता वास्तवाच्या अधिक जवळ पोहोचत असल्याचे स्पष्टपणे दिसून येत आहे.
