तुम्ही पित असलेलं दूध शुद्ध आहे की भेसळयुक्त? ‘या’ 5 सोप्या चाचण्यांनी घरच्या घरी ओळखा दुधाची गुणवत्ता
दूध हे भारतीयांच्या दैनंदिन आहारातील एक महत्त्वाचे घटक मानले जाते. लहान मुलांच्या वाढीसाठी, वृद्धांच्या आरोग्यासाठी तसेच गर्भवती महिलांच्या पोषणासाठी दूध उपयुक्त ठरते. डॉक्टरांकडूनही अनेकदा नियमित दूध सेवन करण्याचा सल्ला दिला जातो. मात्र, आजच्या काळात दुधाच्या शुद्धतेबाबत अनेक प्रश्न उपस्थित होत आहेत. बाजारात विविध ब्रँड्सचे पॅकेज्ड दूध, डेअरीमधील दूध तसेच स्थानिक विक्रेत्यांकडून मिळणारे दूध मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध आहे. पण आपण रोज पीत असलेले दूध खरोखरच शुद्ध आहे का, याची खात्री किती जणांना असते?
दुधात होणारी भेसळ ही ग्राहकांसाठी मोठी चिंता बनली आहे. दुधाचे प्रमाण वाढवण्यासाठी त्यामध्ये पाणी मिसळणे, घट्टपणा वाढवण्यासाठी स्टार्च टाकणे किंवा कृत्रिम घटकांचा वापर करणे अशा प्रकारच्या भेसळीच्या घटना समोर येत असतात. त्यामुळे दुधाची गुणवत्ता तपासणे अत्यंत आवश्यक ठरते.
अन्न सुरक्षा आणि मानक प्राधिकरण (FSSAI) कडून वेळोवेळी अन्नपदार्थांच्या गुणवत्तेची तपासणी केली जाते. काही सर्वेक्षणांमध्ये दुधाच्या नमुन्यांमध्ये पाणी, स्टार्च, डिटर्जंट, युरिया आणि इतर कृत्रिम घटक आढळल्याचे समोर आले आहे. अशा भेसळयुक्त दुधामुळे शरीराला मिळणारे पोषण कमी होते आणि दीर्घकाळ सेवन केल्यास आरोग्यावर नकारात्मक परिणाम होण्याची शक्यता असते.
Related News
पावसाळ्यात मासे खाताय? सावधान! ‘हे’ मासे खाल्ल्यास होऊ शकतो फूड पॉइझनिंगचा धोका
अमेरिका-इराण युद्धात भारताचं मोठं नुकसान? चाबहार बंदरावर हल्ल्याचा दावा, नवा भू-राजकीय पेच
‘सिया संस्कारी आहे असं सांगितलं होतं’; केतनच्या वडिलांचा मित्तल कुटुंबावर गंभीर आरोप, चौकशीची मागणी
साखर विसरा! घरच्या घरी बनवा हेल्दी आणि टेस्टी फ्रूट सोडा, उन्हाळ्यात मिळेल जबरदस्त ताजेपणा
‘अजितदादांनंतर अर्थखातं सांभाळण्याची क्षमता जयंत पाटलांकडे’; सुषमा अंधारे यांचं मोठं वक्तव्य
धाराशिवमध्ये नवा राजकीय ट्विस्ट! ओमराजे निंबाळकर-कैलास पाटील एकाच बॅनरवर, चर्चांना उधाण
Vivek Oberoi : ‘लोकांनी आवाज उठवणं हे लोकशाहीचं लक्षण’; सोनम वांगचुक यांच्या उपोषणावर विवेकचं वक्तव्य चर्चेत
Hasan Mushrif : ‘महायुतीत असं करून चालणार नाही’; अर्थ खात्यावरून हसन मुश्रीफ यांची स्पष्ट भूमिका
जयंत पाटील काय निर्णय घेणार? शिंदे गटाच्या बड्या नेत्याचं सूचक वक्तव्य; म्हणाले, ‘लवकरच कळेल’
भेसळयुक्त दूध प्यायल्याने पचनाच्या समस्या, पोटाचे विकार, यकृत आणि मूत्रपिंडांवर ताण तसेच इतर आरोग्य समस्या निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे बाजारातून दूध खरेदी करताना आणि वापरताना सावध राहणे गरजेचे आहे. विशेष म्हणजे काही सोप्या घरगुती चाचण्यांच्या मदतीने दुधातील भेसळ ओळखता येऊ शकते.
1) पाण्याची भेसळ कशी ओळखाल?
दुधामध्ये पाणी मिसळणे ही सर्वात सामान्य भेसळ मानली जाते. दुधाचे प्रमाण वाढवण्यासाठी काही ठिकाणी पाणी मिसळले जाते. ही भेसळ तपासण्यासाठी एक सोपी पद्धत वापरता येते.
यासाठी काचेच्या गुळगुळीत पृष्ठभागावर किंवा फरशीवर दुधाचा एक थेंब टाका. जर दूध शुद्ध असेल तर थेंब हळूहळू खाली सरकेल आणि त्याचा पांढरा अंश दिसून येईल. मात्र, दुधात जास्त प्रमाणात पाणी मिसळले असल्यास थेंब वेगाने वाहून जाईल आणि मागे दुधाचा घट्टपणा दिसणार नाही.
2) दुधात स्टार्च आहे का ते कसे तपासाल?
काही वेळा दूध घट्ट दिसावे आणि त्याचे प्रमाण वाढावे यासाठी त्यामध्ये स्टार्च मिसळला जातो. ही भेसळ आरोग्यासाठी हानिकारक ठरू शकते.
स्टार्च तपासण्यासाठी एका ग्लासमध्ये थोडे दूध घ्या. त्यामध्ये आयोडीनच्या द्रावणाचे काही थेंब टाका. जर दूध निळ्या रंगाचे झाले तर त्यामध्ये स्टार्च मिसळलेला असण्याची शक्यता असते. शुद्ध दुधामध्ये आयोडीन टाकल्यानंतर असा रंग बदल होत नाही.
3) डिटर्जंटची भेसळ ओळखण्याची पद्धत
दूध अधिक पांढरे आणि फेसाळ दिसावे यासाठी काही वेळा त्यात डिटर्जंट किंवा साबणासारखे घटक मिसळले जातात. ही भेसळ शरीरासाठी अत्यंत घातक ठरू शकते.
ही चाचणी करण्यासाठी 5 ते 10 मिलीलीटर दूध घ्या आणि त्यामध्ये तेवढेच पाणी मिसळा. हे मिश्रण व्यवस्थित हलवा. जर त्यातून मोठ्या प्रमाणात फेस तयार झाला आणि तो बराच वेळ टिकून राहिला तर दुधात डिटर्जंट मिसळलेले असण्याची शक्यता असते. शुद्ध दुधातील नैसर्गिक फेस काही वेळाने कमी होतो.
4) कृत्रिम दूध कसे ओळखाल?
काही ठिकाणी रसायने, साबण, चुना आणि इतर घटक वापरून कृत्रिम दूध तयार केले जाते. असे दूध आरोग्यासाठी अत्यंत धोकादायक ठरू शकते.
कृत्रिम दूध ओळखण्यासाठी त्याचा वास आणि चव तपासा. दूध थोडे गरम केल्यानंतर त्यातून नैसर्गिक गोड वास येतो. मात्र, कृत्रिम दुधाला साबण किंवा डिटर्जंटसारखा वास येऊ शकतो. तसेच त्याची चव किंचित कडू किंवा साबणासारखी लागू शकते.
कृत्रिम दूध उकळल्यानंतर त्याचा रंग बदलू शकतो किंवा ते नेहमीपेक्षा जास्त घट्ट होऊ शकते. अशा प्रकारची लक्षणे दिसल्यास ते दूध वापरणे टाळणे योग्य ठरते.
5) युरियाची भेसळ कशी ओळखाल?
दुधामध्ये युरियाची भेसळ केल्यास त्याचा पोत आणि चव बदलू शकते. युरिया मिसळलेले दूध जास्त वेळ टिकवण्यासाठी किंवा त्यातील प्रथिनांचे प्रमाण कृत्रिमरित्या वाढवण्यासाठी वापरले जाऊ शकते.
यासाठी दुधाचा थोडा भाग हातावर घेऊन त्याचा वास आणि पोत तपासा. जर त्यातून रासायनिक वास येत असेल किंवा दूध चिकट आणि असामान्य वाटत असेल तर सावध राहणे गरजेचे आहे.
दूध खरेदी करताना या गोष्टी लक्षात ठेवा
दूध खरेदी करताना नेहमी विश्वासार्ह विक्रेता किंवा अधिकृत ब्रँड निवडणे महत्त्वाचे आहे. पॅकेटवरील उत्पादन तारीख, एक्सपायरी डेट आणि गुणवत्ता चिन्ह तपासावे. दूध नेहमी योग्य तापमानात साठवावे आणि शक्यतो ताजे दूध वापरावे.
लहान मुलांपासून वृद्धांपर्यंत प्रत्येकासाठी दूध महत्त्वाचे असल्यामुळे त्याची गुणवत्ता तपासणे गरजेचे आहे. घरच्या घरी करता येणाऱ्या या सोप्या चाचण्यांमुळे दुधातील संभाव्य भेसळ ओळखण्यास मदत होऊ शकते.
मात्र, घरगुती चाचण्या केवळ प्राथमिक तपासणीसाठी आहेत. दुधामध्ये गंभीर प्रकारची भेसळ असल्याचा संशय असल्यास अधिकृत प्रयोगशाळेत तपासणी करणे आवश्यक आहे. शुद्ध आणि सुरक्षित दूध सेवन केल्यानेच त्यातील पोषक घटकांचा शरीराला योग्य फायदा मिळू शकतो. त्यामुळे दूध खरेदी करताना आणि वापरताना सतर्क राहणे हीच आरोग्यासाठी योग्य खबरदारी ठरेल.
