धक्कादायक संशोधन! मान्सूनमध्येही वाढणार जीवघेणा उकाडा, 120 कोटी भारतीयांना बसू शकतो फटका
भारतात पावसाळा म्हणजे उष्णतेपासून दिलासा मिळण्याचा काळ मानला जातो. मात्र आता हवामान बदलामुळे ही परिस्थिती वेगाने बदलत असल्याचे समोर आले आहे. अमेरिकेतील आणि भारतातील संशोधकांनी केलेल्या नव्या अभ्यासात धक्कादायक निष्कर्ष समोर आले असून, जागतिक तापमानात केवळ 2 अंश सेल्सिअसने वाढ झाली तरी भारतातील मान्सूनकाळ अधिक उष्ण आणि दमट होऊ शकतो. परिणामी पावसाळ्यातही उन्हाळ्यासारखा उकाडा जाणवण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.
हा अभ्यास ‘अमेरिकन जिओफिजिकल युनियन ॲडव्हान्सेस’ या प्रतिष्ठित आंतरराष्ट्रीय जर्नलमध्ये प्रकाशित झाला आहे. या संशोधनात आयआयटी गांधीनगर, स्टॅनफोर्ड विद्यापीठ आणि पर्ड्यू विद्यापीठातील तज्ज्ञांनी सहभाग घेतला होता.
Related News
“मान्सूनच्या सुरुवातीलाच बेळगावमध्ये ढगफुटीसदृश पावसाचा भीषण कहर, रस्ते झाले नदीसारखे” धक्कादायक 2 दृश्ये!
12 जूनपासून BKC मध्ये मोठा बदल! दर शुक्रवारी ‘Public Transport Day’; 2 लाख कर्मचाऱ्यांसाठी ऐतिहासिक निर्णय
‘गॉडझिला एल निनो’चा धोकादायक इशारा! पुढील 3 महिन्यांत जगभरात दुष्काळ आणि पूराचे संकट
IMD चा मोठा इशारा! पुढील 96 तास मुसळधार पाऊस, वादळी वाऱ्यांचा तडाखा
“25 जिल्ह्यांना तुफानी पावसाचा हाय अलर्ट 2026: पुढील 48 तास अत्यंत धोकादायक हवामानाचा धडाकेबाज इशारा”
मान्सूनपूर्वी खरेदी करा ही 7 दमदार गॅझेट्स; हजारो रुपयांचे नुकसान होईल टळणार!
मान्सूनपूर्व 11 महत्त्वाचे अधिकार तहसीलदारांच्या हाती; ‘इन्सिडंट कमांडर’ म्हणून थेट कारवाई
700 डॉल्फिन्स आणि व्हेल्सचा भयंकर संहार! फारो बेटांवरील रक्तरंजित परंपरेने जग हादरले
50 जणांचा हृदयद्रावक मृत्यू! सहारा वाळवंटातील भीषण दुर्घटनेने जग हादरले
एल निनो Alert 2026: 7 धक्कादायक संकेत! प्रशांत महासागरातील तापमानवाढीचा भारताच्या मान्सूनवर गंभीर परिणाम?
धक्कादायक! AC ब्लास्ट टाळण्यासाठी फक्त 3 सेफ्टी गॅझेट्स, कुटुंब राहील 100% सुरक्षित
काय आहे ‘अनकंपन्सेबल हीट स्ट्रेस’?
संशोधकांच्या मते, उष्णता आणि वातावरणातील आर्द्रता (दमटपणा) या दोन्हींचे प्रमाण वाढल्यास मानवी शरीराचे नैसर्गिक तापमान नियंत्रण बिघडते. सामान्यतः शरीर घामाच्या माध्यमातून स्वतःला थंड ठेवते. मात्र वातावरणात आर्द्रता जास्त असल्यास घामाचे बाष्पीभवन नीट होत नाही. त्यामुळे शरीरातील उष्णता बाहेर पडत नाही.
या स्थितीला ‘अनकंपन्सेबल हीट स्ट्रेस’ (Uncompensable Heat Stress) असे म्हटले जाते. अशा परिस्थितीत शरीराचे तापमान धोकादायक पातळीवर जाऊ शकते. परिणामी उष्माघात, अवयव निकामी होणे आणि काही प्रकरणांमध्ये मृत्यूचाही धोका निर्माण होऊ शकतो.
भारतातील परिस्थिती अधिक गंभीर का?
भारतात आधीच मोठी लोकसंख्या उष्ण हवामानात काम करते. शेती, बांधकाम, कारखाने आणि अन्य मैदानी कामांमध्ये लाखो कामगार दीर्घकाळ उन्हात किंवा दमट वातावरणात काम करतात.
संशोधकांच्या मते, जर भविष्यात उष्णता आणि आर्द्रता दोन्ही वाढत राहिली तर:
- कामगारांची उत्पादकता घटू शकते.
- आरोग्यावरील खर्च वाढू शकतो.
- उष्णतेमुळे मृत्यूचे प्रमाण वाढू शकते.
- हवामान बदलाशी जुळवून घेणे अधिक कठीण होऊ शकते.
- आर्थिक नुकसान वाढू शकते.
गेल्या चार दशकांत वाढला उष्णतेचा धोका
अभ्यासात 1979 ते 2021 या कालावधीतील हवामान डेटा तपासण्यात आला. त्यामध्ये असह्य उष्णतेच्या ताणाचा विस्तार झपाट्याने वाढत असल्याचे दिसून आले.
1980 च्या दशकात भारतातील केवळ 0.01 दशलक्ष चौरस किलोमीटर क्षेत्र या धोक्याच्या कक्षेत होते. मात्र 2020 पर्यंत हे क्षेत्र वाढून तब्बल 0.04 दशलक्ष चौरस किलोमीटरपर्यंत पोहोचले.यावरून हवामान बदलाचा वेग आणि त्याचा भारतावरील परिणाम किती गंभीर आहे हे स्पष्ट होते.
पावसाळ्यातही उन्हाळ्याइतकी उष्णता
सध्या भारतातील सुमारे 8 टक्के भागाला उन्हाळ्यात असह्य उष्णतेचा त्रास जाणवतो. हा त्रास अनेक मृत्यूंशीही संबंधित असल्याचे संशोधनात नमूद करण्यात आले आहे.
सध्या मान्सून काळात केवळ 1 टक्का भाग या प्रकारच्या उष्णतेच्या प्रभावाखाली आहे. मात्र जागतिक तापमानात 2 अंश सेल्सिअसने वाढ झाल्यास चित्र पूर्णपणे बदलू शकते.
संशोधकांच्या अंदाजानुसार:
- उन्हाळ्यात भारतातील 60 टक्के भाग प्रभावित होईल.
- मान्सून काळात 53 टक्के भाग प्रभावित होईल.
याचा अर्थ भविष्यात पावसाळा आणि उन्हाळा यांच्यातील उष्णतेचा फरक मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकतो.
120 कोटी भारतीयांवर परिणाम होण्याची शक्यता
अभ्यासातील सर्वात धक्कादायक बाब म्हणजे लोकसंख्येवरील संभाव्य परिणाम.
संशोधकांच्या मते, भविष्यातील तापमानवाढीच्या विविध स्तरांनुसार भारतातील 80 कोटी ते 120 कोटी लोकांना या प्रकारच्या असह्य उष्णतेचा सामना करावा लागू शकतो.
इतक्या मोठ्या प्रमाणावर लोकसंख्या प्रभावित झाल्यास:
- सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेवर प्रचंड ताण येऊ शकतो.
- कामगार वर्ग सर्वाधिक प्रभावित होऊ शकतो.
- ग्रामीण भागातील आर्थिक क्रियाकलापांवर परिणाम होऊ शकतो.
- शहरांमधील ‘हिट आयलंड इफेक्ट’ अधिक गंभीर बनू शकतो.
कोणते भाग सर्वाधिक धोक्यात?
अभ्यासानुसार भारतातील काही भाग भविष्यातील उष्णतेचे ‘हॉटस्पॉट’ ठरू शकतात.
यामध्ये प्रामुख्याने:
- वायव्य भारत
- पंजाब
- राजस्थानचा काही भाग
- हरियाणा
- गुजरातचे काही क्षेत्र
- पूर्व किनारपट्टीवरील राज्ये
यांचा समावेश होतो.
या भागांमध्ये तापमान आणि आर्द्रतेचे धोकादायक मिश्रण निर्माण होण्याची शक्यता जास्त असल्याचे संशोधकांनी नमूद केले आहे.
मान्सूनमध्ये उन्हाळ्याहून अधिक उष्णता?
संशोधनातील आणखी एक गंभीर निष्कर्ष म्हणजे काही भागांमध्ये मान्सून काळातील उष्णता उन्हाळ्यापेक्षाही अधिक त्रासदायक ठरू शकते.
कारण मान्सूनमध्ये तापमान तुलनेने कमी असले तरी हवेत असलेली प्रचंड आर्द्रता शरीराला उष्णतेचा अधिक त्रास देते. त्यामुळे शरीराला थंड होण्यासाठी आवश्यक असलेली नैसर्गिक प्रक्रिया प्रभावीपणे कार्य करत नाही.तज्ज्ञांच्या मते, भविष्यात पावसाळ्यातील दमट उष्णता ही भारतासमोरील सर्वात मोठ्या हवामानविषयक आव्हानांपैकी एक ठरू शकते.
हवामान बदलाचा वाढता धोका
संयुक्त राष्ट्रसंघासह अनेक आंतरराष्ट्रीय संस्था गेल्या काही वर्षांपासून जागतिक तापमानवाढीबाबत सतत इशारे देत आहेत. औद्योगिकीकरण, जीवाश्म इंधनांचा वापर आणि जंगलतोड यामुळे वातावरणातील हरितगृह वायूंचे प्रमाण वाढत आहे.
याचा परिणाम म्हणून:
- उष्णतेच्या लाटा वाढत आहेत.
- अतिवृष्टीच्या घटना वाढत आहेत.
- दुष्काळाचे प्रमाण वाढत आहे.
- समुद्राची पातळी वाढत आहे.
- मान्सूनचे स्वरूप बदलत आहे.
भारतातील नव्या संशोधनाने या धोक्याचे आणखी एक गंभीर रूप समोर आणले आहे.
तज्ज्ञ काय सांगतात?
हवामान तज्ज्ञांच्या मते, भविष्यातील उष्णतेच्या धोक्यापासून बचाव करण्यासाठी सरकार आणि नागरिकांनी आतापासूनच तयारी करणे आवश्यक आहे.
त्यासाठी:
- हरित क्षेत्र वाढवणे
- उष्णतेस अनुकूल शहरी नियोजन
- कामगारांसाठी सुरक्षित कार्यवेळा
- सार्वजनिक आरोग्य सुविधांची मजबुती
- हवामान बदल रोखण्यासाठी कार्बन उत्सर्जनात कपात
या उपाययोजना महत्त्वाच्या ठरणार आहेत.भारतासाठी मान्सून हा केवळ पावसाचा हंगाम नसून शेती, अर्थव्यवस्था आणि दैनंदिन जीवनाचा कणा आहे. मात्र हवामान बदलामुळे आता मान्सूनच्या काळातही असह्य उष्णतेचा धोका वाढत असल्याचे नव्या संशोधनातून स्पष्ट झाले आहे. जागतिक तापमानात केवळ 2 अंश सेल्सिअसची वाढ झाली तरी देशातील निम्म्याहून अधिक भागाला जीवघेण्या उष्णतेचा सामना करावा लागू शकतो. त्यामुळे हवामान बदलावर नियंत्रण ठेवणे आणि त्यासाठी प्रभावी उपाययोजना करणे ही काळाची गरज बनली आहे.
