कोलंबो बंदरात भारत-पाकिस्तानच्या युद्धनौका आमनेसामने; हिंदी महासागरात नवे शक्तिसमीकरण, श्रीलंकेसमोर मोठे आव्हान
हिंदी महासागर परिसरात वाढत असलेल्या सामरिक स्पर्धेच्या पार्श्वभूमीवर श्रीलंकेतील कोलंबो बंदर पुन्हा एकदा आंतरराष्ट्रीय चर्चेच्या केंद्रस्थानी आले आहे. भारत आणि पाकिस्तान या दोन कट्टर प्रतिस्पर्धी देशांच्या नौदलाची जहाजे एकाच वेळी कोलंबो बंदरात दाखल झाल्याने संपूर्ण दक्षिण आशियात खळबळ उडाली आहे. विशेष म्हणजे पाकिस्तानच्या ताफ्यात चीनच्या तंत्रज्ञानाने विकसित करण्यात आलेली अत्याधुनिक पाणबुडी असल्याने या घडामोडीकडे संरक्षण तज्ज्ञ आणि रणनीतीकारांचे विशेष लक्ष लागले आहे.
श्रीलंकन नौदलाने दिलेल्या माहितीनुसार पाकिस्तानची पीएनएस तैमूर, पीएनएस असलत आणि पीएनएस हंगोर ही तीन युद्धनौका कोलंबो बंदरात दाखल झाली आहेत. दुसरीकडे भारतीय नौदलाची शक्तिशाली युद्धनौका आयएनएस ऐरावतही त्याच कालावधीत कोलंबो येथे पोहोचली आहे. या दोन्ही घटनांनी हिंदी महासागरातील बदलत्या सामरिक समीकरणांवर नव्याने चर्चा सुरू केली आहे.
Related News
रुद्रम-II ची दमदार चाचणी यशस्वी! 300 किमी दूरचे लक्ष्य क्षणार्धात उद्ध्वस्त करणाऱ्या मिसाइलने वाढवली भारताची ताकद
धक्कादायक! खडकवासला कालव्यात बुडून एअर फोर्सच्या 41 वर्षीय सार्जंटचा दुर्दैवी मृत्यू
US-Iran Conflict : शांततेच्या चर्चांदरम्यान अमेरिकेचा धक्कादायक हवाई हल्ला, ट्रम्प यांच्या 5 मोठ्या रणनीती उघड
युक्रेनचा सायलेंट डेथ रोबोट्स अटॅक! 2300 सैनिकांची बचत करणारी Powerful Military Revolution
जगाच्या व्यापाराचं ‘गेटवे’ अंधारात! होर्मुझ सामुद्रधुनीत आखाती देशांची ‘डार्क ट्रान्झिट’ रणनीती; तेल-गॅस पुरवठा मात्र सुरूच
अमेरिका-इराण युद्धविरामाच्या 3 महत्त्वाच्या अटी, पाकिस्तान चर्चेतून बाहेर?
क्युबावर अमेरिकेचा ‘धोकेदायक’ डाव! कॅरेबियनमध्ये USS Nimitz तैनात; तिसऱ्या युद्धाची 7 मोठी संकेतं
Army चीताह Helicopter Crash: लडाखच्या डोंगररांगांमध्ये थरारक अपघात, भारतीय लष्करात खळबळ
पठाणकोटमध्ये पाकिस्तानसाठी हेरगिरी, बिट्टूसह 4 आरोपी अटकेत
पाकिस्तानचा ‘ड्रॅगन प्लॅन’ सुरू? चीनमध्ये शहबाज शरीफ; 2 महत्त्वाचे करार?
International Tea Day : 5000 वर्षांपूर्वी चहाचा शोध नेमका कुठे लागला? जाणून घ्या रंजक इतिहास
कोलंबोत एकाचवेळी भारत आणि पाकिस्तान
भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील संबंध अनेक दशकांपासून तणावपूर्ण राहिले आहेत. सीमावाद, दहशतवाद, काश्मीर प्रश्न आणि प्रादेशिक वर्चस्व या मुद्द्यांवर दोन्ही देशांमध्ये सातत्याने मतभेद दिसून येतात. अशा परिस्थितीत दोन्ही देशांच्या नौदलाची जहाजे एकाच वेळी श्रीलंकेच्या सर्वात महत्त्वाच्या बंदरात उपस्थित राहणे ही अत्यंत दुर्मिळ घटना मानली जात आहे.
पाकिस्तानी नौदलाच्या अधिकाऱ्यांनी हा दौरा सदिच्छा भेट, इंधन भरणे आणि रसद पुरवठा यासाठी असल्याचे सांगितले आहे. याशिवाय श्रीलंकन नौदलासोबत काही संयुक्त सागरी सराव कार्यक्रमांचेही आयोजन करण्यात आले आहे. मात्र संरक्षण तज्ज्ञांच्या मते, या भेटीचा सामरिक संदेश अधिक महत्त्वाचा आहे.
चीननिर्मित पाणबुडीमुळे वाढली चिंता
पाकिस्तानी ताफ्यातील सर्वात चर्चेचा विषय म्हणजे पीएनएस हंगोर ही पाणबुडी. चीनच्या मदतीने विकसित करण्यात आलेली ही आधुनिक पाणबुडी पाकिस्तानच्या नौदल क्षमतेत मोठी भर घालणारी मानली जाते.
भारतासाठी चिंतेची बाब म्हणजे चीन आणि पाकिस्तान यांचे वाढते संरक्षण सहकार्य. गेल्या काही वर्षांत चीनने पाकिस्तानला युद्धनौका, क्षेपणास्त्र प्रणाली आणि पाणबुड्यांसह अनेक आधुनिक संरक्षण साधने उपलब्ध करून दिली आहेत. त्यामुळे हिंदी महासागरातील चीनचा अप्रत्यक्ष प्रभाव वाढत असल्याचे मानले जाते.
विशेषतः भारताच्या सागरी सुरक्षेच्या दृष्टीने चीनच्या तंत्रज्ञानावर आधारित पाणबुड्यांची उपस्थिती ही संवेदनशील बाब ठरू शकते. त्यामुळे भारतीय संरक्षण यंत्रणा या हालचालींवर बारकाईने लक्ष ठेवून असल्याचे मानले जाते.
भारताचे तात्काळ प्रत्युत्तर
पाकिस्तानी ताफा कोलंबोत दाखल झाल्यानंतर भारतीय नौदलाची आयएनएस ऐरावत युद्धनौकाही श्रीलंकेत पोहोचली. अधिकृत माहितीनुसार ही भेट इंधन भरणे, विश्रांती आणि किरकोळ देखभाल यासाठी आहे.
मात्र रणनीतिक विश्लेषकांच्या मते भारताचा हा केवळ नियमित दौरा नसून एक स्पष्ट संदेश आहे. भारताला आपल्या शेजारील सागरी क्षेत्रात कोणत्याही प्रकारच्या सामरिक घडामोडींकडे दुर्लक्ष करायचे नाही. त्यामुळे कोलंबोतील भारतीय उपस्थिती ही भारताच्या सक्रिय सागरी धोरणाचा भाग असल्याचे मानले जाते.भारतीय नौदल गेल्या काही वर्षांत हिंदी महासागरात आपली उपस्थिती अधिक मजबूत करत आहे. मालदीव, मॉरिशस, सेशेल्स, श्रीलंका आणि इतर देशांसोबत भारताने संरक्षण सहकार्य वाढवले आहे. त्यामुळे भारताला या प्रदेशातील प्रमुख सुरक्षा भागीदार म्हणून पाहिले जाते.
श्रीलंकेची नाजूक कसरत
या संपूर्ण घडामोडीत सर्वात कठीण स्थिती श्रीलंकेची असल्याचे दिसून येते. आर्थिक संकटातून सावरण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या श्रीलंकेला भारत, चीन आणि पाकिस्तान या तिन्ही देशांशी संतुलित संबंध राखावे लागत आहेत.
भारत हा श्रीलंकेचा महत्त्वाचा आर्थिक आणि सुरक्षा भागीदार आहे. आर्थिक संकटाच्या काळात भारताने श्रीलंकेला मोठ्या प्रमाणावर आर्थिक मदत आणि कर्ज सहाय्य उपलब्ध करून दिले होते. त्यामुळे भारताच्या सुरक्षाविषयक चिंतांकडे श्रीलंका दुर्लक्ष करू शकत नाही.दुसरीकडे चीन हा श्रीलंकेतील पायाभूत सुविधांमध्ये सर्वाधिक गुंतवणूक करणाऱ्या देशांपैकी एक आहे. हम्बनटोटा बंदर, महामार्ग आणि विविध विकास प्रकल्पांमुळे चीनचा प्रभाव श्रीलंकेत मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे.त्याचवेळी पाकिस्तानशीही श्रीलंकेचे संरक्षण सहकार्य कायम आहे. त्यामुळे कोणत्याही एका देशाला नाराज न करता संतुलन राखणे हे श्रीलंकेसमोरील मोठे आव्हान बनले आहे.
हिंदी महासागराचे वाढते महत्त्व
जागतिक व्यापाराचा मोठा हिस्सा हिंदी महासागरातून जातो. पश्चिम आशिया, आफ्रिका आणि आशिया यांना जोडणारे महत्त्वाचे सागरी मार्ग या प्रदेशातून जात असल्यामुळे जगातील प्रमुख शक्तींचे लक्ष येथे केंद्रित झाले आहे.चीनच्या ‘बेल्ट अँड रोड’ उपक्रमामुळे हिंदी महासागराचे महत्त्व आणखी वाढले आहे. चीन विविध बंदरे आणि पायाभूत सुविधा प्रकल्पांमध्ये गुंतवणूक करून या प्रदेशात आपला प्रभाव वाढवत आहे.भारत याकडे सावधपणे पाहत असून आपल्या सागरी सुरक्षेसाठी विविध उपाययोजना करत आहे. त्यामुळे कोलंबोतील अलीकडील घटना ही केवळ नियमित नौदल भेट नसून व्यापक भू-राजकीय स्पर्धेचा भाग मानली जात आहे.
संरक्षण तज्ज्ञांचे मत
संरक्षण विश्लेषकांच्या मते, सध्या भारत, चीन आणि पाकिस्तान यांच्यात थेट संघर्षाची शक्यता नसली तरी सामरिक स्पर्धा निश्चितच वाढत आहे.पाकिस्तानची जहाजे आणि भारताची युद्धनौका एकाच बंदरात उपस्थित असणे हे दक्षिण आशियातील बदलत्या सुरक्षा वातावरणाचे प्रतीक मानले जात आहे. भविष्यात अशा घटनांची वारंवारता वाढू शकते.विशेषतः सागरी क्षेत्रात माहिती संकलन, गस्त, तांत्रिक निरीक्षण आणि रणनीतिक उपस्थिती यांना वाढते महत्त्व प्राप्त होत आहे. त्यामुळे प्रत्येक नौदल हालचालीकडे बारकाईने पाहिले जात आहे.
पुढे काय?
कोलंबोतील या घडामोडींनंतर भारत, पाकिस्तान आणि चीन यांच्यातील सागरी स्पर्धेवर पुन्हा एकदा लक्ष केंद्रित झाले आहे. श्रीलंका या सर्व शक्तींमध्ये संतुलन राखण्याचा प्रयत्न करत असली तरी आगामी काळात तिच्यासमोरील आव्हाने अधिक गुंतागुंतीची होण्याची शक्यता आहे.
हिंदी महासागरातील प्रत्येक हालचाल आता केवळ एका देशापुरती मर्यादित राहत नाही. त्याचा परिणाम संपूर्ण दक्षिण आशियाई सुरक्षा व्यवस्थेवर होत आहे. त्यामुळे कोलंबो बंदरात भारत आणि पाकिस्तानच्या युद्धनौकांची एकाचवेळी उपस्थिती ही केवळ एक घटना नसून बदलत्या जागतिक आणि प्रादेशिक शक्तिसंतुलनाचे महत्त्वपूर्ण संकेत मानले जात आहेत.
सध्या तरी सर्व जहाजांच्या भेटी अधिकृतरीत्या नियमित आणि सदिच्छा स्वरूपाच्या असल्याचे सांगितले जात आहे. मात्र या घटनांनी हिंदी महासागरातील सामरिक स्पर्धा, चीनचा वाढता प्रभाव आणि भारताची सुरक्षा रणनीती याबाबत अनेक प्रश्न निर्माण केले आहेत. आगामी काही दिवसांत या घडामोडींवर संपूर्ण जगाचे लक्ष लागून राहणार आहे.
