इंटरमिटंट फास्टिंगचे वजन कमी करण्याचे दावे फोल ठरले; नव्या अभ्यासातून धक्कादायक निष्कर्ष
आजकाल वजन कमी करण्यासाठी इंटरमिटंट फास्टिंग (Intermittent Fasting) हा शब्द सर्वत्र ऐकू येतो. सोशल मीडियावर अनेक फिटनेस इन्फ्लुएन्सर्स, सेलिब्रिटी आणि तथाकथित न्यूट्रिशन तज्ज्ञ या पद्धतीचा जोरदार पुरस्कार करताना दिसतात. ‘१६:८ डाएट’, ‘५:२ डाएट’ किंवा ‘अल्टरनेट डे फास्टिंग’ अशा विविध प्रकारांमुळे इंटरमिटंट फास्टिंग म्हणजेच वजन कमी करण्याचा खात्रीशीर मार्ग, असा समज गेल्या काही वर्षांत रूढ झाला आहे. मात्र, आता एका नव्या आणि व्यापक अभ्यासामुळे या पद्धतीभोवती निर्माण झालेला उत्साह मोठ्या प्रमाणात प्रश्नांकित झाला आहे.
नव्या अभ्यासाचे निष्कर्ष काय सांगतात?
अलीकडेच प्रकाशित झालेल्या एका मोठ्या संशोधन अभ्यासानुसार, इंटरमिटंट फास्टिंग ही पद्धत वजन कमी करण्यासाठी फारशी परिणामकारक ठरत नाही. विशेषतः जादा वजन किंवा लठ्ठपणाने ग्रस्त असलेल्या प्रौढ व्यक्तींमध्ये या पद्धतीचा कोणताही ठोस फायदा दिसून आलेला नाही. अभ्यासात असेही स्पष्ट झाले आहे की, इंटरमिटंट फास्टिंग करणाऱ्या व्यक्ती आणि पारंपरिक आहार सल्ला पाळणाऱ्या किंवा काहीच न करणाऱ्या व्यक्तींमध्ये वजन घटण्याच्या बाबतीत जवळजवळ कोणताही फरक आढळत नाही.
अभ्यासाची व्याप्ती आणि पद्धत
या संशोधनासाठी युरोप, उत्तर अमेरिका, चीन, दक्षिण अमेरिका आणि ऑस्ट्रेलिया येथील एकूण २२ रँडमाइझ्ड क्लिनिकल ट्रायल्समधील माहिती गोळा करण्यात आली. या अभ्यासात १,९९५ प्रौढ सहभागी होते. काही सहभागी इंटरमिटंट फास्टिंगच्या विविध प्रकारांचे पालन करत होते, तर काहींना पारंपरिक आहार सल्ला देण्यात आला होता. काही गटांमध्ये कोणतीही विशेष आहार योजना न देता ‘नो इंटरव्हेन्शन’ पद्धत वापरण्यात आली.
Related News
अजित पवारांच्या शेवटच्या सीसीटीव्ही फुटेजचा रहस्य उलगडणार का? सुनील तटकरे यांची प्रतिक्रिया
एम. चिन्नास्वामीमध्ये आरसीबी-सीएसके सामना : आरसीबीने पहिले बॅटिंग निवडले
संभाजीनगर हर्सुल तलावातील दुःखद घटना: 4 तरुणांचा बुडून मृत्यू
वाठोडा परिसरात भीषण आग, 33 केव्हीच्या चार मुख्य केबल जळून खाक
Chicken खाल्ल्याचे आरोग्यावर होणारे अद्भुत फायदे
Amboli Hill Station : मुंबईपासून जवळ, स्वर्गापेक्षा सुंदर पर्यटनस्थळ
Thyroid चा त्रास? ‘या’ आहार आणि जीवनशैली बदलून आरामात नियंत्रण ठेवा
वजन वाढीमागचा सर्वात मोठा गुन्हेगार ‘साखर’; वर्षभर टाळली तर कमाल बदल
48 तास शत्रूच्या भूमीत लपून राहिला पायलट; CSEL डिव्हाइस ठरलं लाइफसेव्हर
शेअर बाजारात अॅव्हॅक्सची धूम—52 आठवड्यांचा उच्चांक गाठला
इराण–अमेरिका युद्धाचे चटके! अमेरिकेत पेट्रोल-डिझेल दर विक्रमी उंचीवर
अशोक खरात प्रकरणात मोठी हालचाल; सीडीआर लीकची चौकशी करण्याची फडणवीसांची घोषणा
या सर्व सहभागींचा पाठपुरावा काही महिन्यांपासून ते एक वर्षापर्यंत करण्यात आला. संशोधकांनी वजनातील बदल, शरीरातील चरबी, एकूण आरोग्य, तसेच दुष्परिणाम (side effects) यांचा सखोल अभ्यास केला.
इंटरमिटंट फास्टिंगचे प्रकार तपासले
या अभ्यासात इंटरमिटंट फास्टिंगच्या अनेक लोकप्रिय पद्धतींचा समावेश होता.
५:२ डाएट – आठवड्यातील पाच दिवस नेहमीचा आहार आणि दोन दिवस अत्यंत कमी कॅलरीचे सेवन
अल्टरनेट डे फास्टिंग – एक दिवस उपवास आणि पुढचा दिवस सामान्य आहार
१६:८ टाइम-रिस्ट्रिक्टेड ईटिंग – दिवसातील १६ तास उपवास आणि ८ तासांत सर्व जेवण
या सर्व पद्धती वजन कमी करण्यात कितपत प्रभावी आहेत, याची तुलना पारंपरिक आहार सल्ला आणि ‘काहीच न करणे’ या पर्यायांशी करण्यात आली.
वजन कमी करण्यात अपयश
अभ्यासाचा सर्वात महत्त्वाचा निष्कर्ष म्हणजे – इंटरमिटंट फास्टिंगमुळे लक्षणीय वजन घट झाल्याचे कोणतेही ठोस वैज्ञानिक पुरावे आढळले नाहीत. संशोधकांच्या मते, एखादी व्यक्ती फक्त सामान्य आहार सल्ला पाळत असेल किंवा अगदी काहीच विशेष प्रयत्न करत नसेल, तरीही वजन कमी होण्याचे परिणाम जवळजवळ समान दिसून आले.
२१ अभ्यासांतील १,४३० सहभागींच्या आकडेवारीनुसार, पारंपरिक आहार सल्ला आणि इंटरमिटंट फास्टिंग यांच्यात वजन घटण्याच्या बाबतीत कोणताही महत्त्वाचा फरक नव्हता. तसेच, शरीराचे किमान ५ टक्के वजन कमी करण्याच्या दृष्टीनेही या पद्धतीची परिणामकारकता संशयास्पद असल्याचे चार वेगवेगळ्या अभ्यासांतून स्पष्ट झाले.
‘काहीच न करण्याशी’ तुलना
अजून धक्कादायक बाब म्हणजे, सहा अभ्यासांमधील ४२७ सहभागींच्या तुलनेत इंटरमिटंट फास्टिंग करणाऱ्या आणि कोणतीही आहार介 हस्तक्षेप न करणाऱ्या लोकांमध्येही वजन घटण्याचा विशेष फरक दिसून आला नाही. म्हणजेच, उपवास करण्याइतके कष्ट घेऊनही वजन कमी न होणे, हा निष्कर्ष अनेकांसाठी निराशाजनक ठरू शकतो.
दुष्परिणाम आणि जीवनमानावर परिणाम
या अभ्यासात इंटरमिटंट फास्टिंगचे दुष्परिणाम तपासले असता, विविध अभ्यासांमध्ये वेगवेगळे निष्कर्ष आढळले. काहींमध्ये थकवा, चिडचिड, डोकेदुखी आणि भूक वाढल्याचे निदर्शनास आले, तर काही अभ्यासांमध्ये कोणतेही ठोस दुष्परिणाम नोंदवले गेले नाहीत. मात्र, जीवनमान (Quality of Life) सुधारण्याच्या दृष्टीने इंटरमिटंट फास्टिंगचा फायदा होतो का, याबाबत संशोधकांना ठोस निष्कर्ष काढता आले नाहीत.
तज्ज्ञांचे मत काय?
या संशोधनाशी संबंधित Universidad Hospital Italiano de Buenos Aires Cochrane Associate Centre येथील एका तज्ज्ञाने स्पष्ट शब्दांत सांगितले,
“जादा वजन किंवा लठ्ठपणाने त्रस्त असलेल्या प्रौढांसाठी इंटरमिटंट फास्टिंग प्रभावी ठरत असल्याचे सध्याच्या पुराव्यांतून दिसून येत नाही. काही लोकांसाठी ही पद्धत योग्य असू शकते, पण सोशल मीडियावर दिसणारा अतिउत्साह वैज्ञानिकदृष्ट्या योग्य नाही.”
सर्वसामान्यांसाठी निष्कर्ष
या अभ्यासातील बहुतांश सहभागी हे उच्च उत्पन्न असलेल्या आणि प्रामुख्याने पांढऱ्या वंशातील लोक होते. मात्र, आज लठ्ठपणाचा प्रश्न कमी व मध्यम उत्पन्न देशांमध्ये झपाट्याने वाढत आहे. त्यामुळे भविष्यात विविध सामाजिक-आर्थिक गटांमध्ये इंटरमिटंट फास्टिंगचे दीर्घकालीन परिणाम तपासण्याची गरज असल्याचे संशोधकांचे मत आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, सध्याच्या पुराव्यांच्या आधारे इंटरमिटंट फास्टिंग ही सर्वांसाठी शिफारस करता येईल अशी पद्धत नाही. त्यामुळे डॉक्टर आणि आहारतज्ज्ञांनी प्रत्येक रुग्णाची जीवनशैली, आरोग्यस्थिती आणि गरजा लक्षात घेऊन वैयक्तिक सल्ला देणे अधिक योग्य ठरेल.
जिम आणि तज्ज्ञांचा सल्ला महत्त्वाचा
एकंदरीत पाहता, केवळ ट्रेंड म्हणून इंटरमिटंट फास्टिंग स्वीकारण्यापेक्षा संतुलित आहार, नियमित व्यायाम, आणि वैद्यकीय तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे हेच वजन कमी करण्यासाठी अधिक सुरक्षित आणि परिणामकारक ठरू शकते. सोशल मीडियावरील दाव्यांपेक्षा वैज्ञानिक पुराव्यांवर विश्वास ठेवणे, हीच या अभ्यासातून मिळणारी खरी शिकवण आहे.
वजन कमी करण्याचा शॉर्टकट शोधण्याऐवजी, जिममध्ये घाम गाळणे, योग्य आहार पाळणे आणि तज्ज्ञ मार्गदर्शन घेणे – हेच आरोग्यदायी वजन घटीसाठी खरे सूत्र असल्याचे हा नवा अभ्यास अधोरेखित करतो.
