वडिलोपार्जित संपत्तीवर मुलीचा हक्क काय आहे? हक्कसोडपत्र करून वडील मुलीचा हिस्सा मुलाला देऊ शकतात का? आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालयाच्या महत्त्वपूर्ण निर्णयासह जाणून घ्या 7 महत्त्वाचे कायदेशीर नियम.
वडिलोपार्जित संपत्तीवर कुणाचा हक्क? हक्कसोडपत्रातून लेकीचा हिस्सा मुलाला दिला तर काय? कोर्टाचा मोठा निर्णय; जाणून घ्या 7 महत्त्वाचे नियम
भारतात मालमत्तेच्या वादांमध्ये सर्वाधिक चर्चिला जाणारा विषय म्हणजे वडिलोपार्जित संपत्तीवरील मुलगा आणि मुलीचा हक्क. 2005 मध्ये हिंदू उत्तराधिकार कायद्यात (Hindu Succession Act) झालेल्या दुरुस्तीनंतर मुलींना मुलांप्रमाणेच समान अधिकार मिळाले असले, तरी आजही अनेक कुटुंबांमध्ये “वडील मुलीचा हिस्सा मुलाच्या नावावर करू शकतात का?” हा प्रश्न उपस्थित होतो.
अलीकडेच आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालयाने दिलेल्या महत्त्वपूर्ण निर्णयामुळे या प्रश्नावर मोठी स्पष्टता आली आहे. न्यायालयाने स्पष्ट शब्दांत सांगितले की, वडिलोपार्जित संपत्तीतील सहहिस्सेदार असलेल्या मुलीचा जन्मसिद्ध हक्क कोणत्याही हक्कसोडपत्रामुळे संपुष्टात येत नाही.
Related News
High Court Verdict 2026: तुकाराम मुंढे यांच्या FDA कारवाईला मोठा दणका; 70 वर्षांचा गोरस भंडार पुन्हा सुरू, 50 लाखांचे नुकसान
तुकाराम मुंढे यांच्या FDA कारवाईला मोठा धक्का; गोरस भांडारचा 5 महत्त्वाच्या मुद्द्यांमध्ये दणदणीत विजय
38 जणांना फाशी, 11 जणांना जन्मठेप कायम; 2008 अहमदाबाद साखळी बॉम्बस्फोट प्रकरणात हायकोर्टाचा ऐतिहासिक निकाल
Supreme Court Decision 2026: व्यभिचार लपवण्यासाठी ‘प्रायव्हसी’ची ढाल नाही! सुप्रीम कोर्टाचा ऐतिहासिक आणि कडक निर्णय, पतीचे अपील फेटाळले
7 कायदेशीर मार्ग! नातेवाईक जमीन वाटपास तयार नसले तरी मिळवा तुमचा हक्क
धक्कादायक! पोलीस भरतीच्या तरुणीचा विनयभंग; आरोपीला 3 महिन्यांचा कारावास
कोठडीतील मृत्यू प्रकरणात 9 पोलीसला जन्मठेप, 15 वर्षांनंतर न्यायालयाचा ऐतिहासिक निकाल
हायकोर्टाचा राघव चड्ढा यांना 5 मोठे धक्के! सोशल मीडिया पोस्ट हटवण्यास नकार; लोकशाहीवर दिल्ली HC चे ऐतिहासिक निरीक्षण
शेतीच्या वादातून पुतण्याचा तलवारीने हल्ला; चुलत्याचं बोट छाटलं, 1आरोपी अद्याप फरार
Nasrapur Case Verdict 2026: मृत्युदंडानंतर सुप्रिया सुळेंची 7 कठोर मागणी; ‘भर चौकात फाशी’ची जोरदार भूमिका
7 धक्कादायक आरोप! बनावट मृत्यूपत्र करून काकीने हडपली 19व्या शतकातील हवेली? अभिनेता चंद्रचूड सिंहचा गंभीर दावा
3 ठोस पुराव्यांवर भीमराव कांबळेला फाशी; कोर्टाचा ऐतिहासिक आणि कठोर निर्णय
वडिलोपार्जित संपत्ती म्हणजे काय?
वडिलोपार्जित संपत्ती म्हणजे कुटुंबातील पूर्वजांकडून पिढ्यान् पिढ्या चालत आलेली मालमत्ता. सामान्यतः आजोबा, पणजोबा किंवा त्यापूर्वीच्या पिढीकडून वारशाने मिळालेली जमीन, घर किंवा इतर मालमत्ता ही वडिलोपार्जित संपत्ती म्हणून ओळखली जाते.
अशा मालमत्तेवर कुटुंबातील सहहिस्सेदारांचा सामूहिक हक्क असतो. जोपर्यंत अधिकृत वाटणी होत नाही, तोपर्यंत कोणत्याही एका व्यक्तीचा विशिष्ट भागावर स्वतंत्र मालकी हक्क नसतो.
2005 नंतर मुलींच्या अधिकारांमध्ये काय बदल झाला?
पूर्वी हिंदू उत्तराधिकार कायद्यानुसार मुलींना संयुक्त कुटुंबाच्या वडिलोपार्जित संपत्तीमध्ये मुलांइतके अधिकार नव्हते.मात्र 2005 मध्ये झालेल्या महत्त्वपूर्ण दुरुस्तीनंतर मुलींना मुलांप्रमाणेच जन्मसिद्ध सहवारस (Coparcener) म्हणून मान्यता देण्यात आली.
याचा अर्थ—
- मुलीला मुलाप्रमाणे समान हिस्सा मिळतो.
- ती मालमत्तेच्या वाटणीची मागणी करू शकते.
- ती आपला हिस्सा विकू किंवा हस्तांतरित करू शकते.
- तिच्या हक्कावर कोणताही अन्य सहवारस एकतर्फी निर्णय घेऊ शकत नाही.
हक्कसोडपत्र म्हणजे काय?
एखादी व्यक्ती स्वतःच्या मालकीचा किंवा स्वतःच्या वाट्याचा हक्क स्वेच्छेने दुसऱ्याच्या नावावर सोडते, त्यासाठी तयार करण्यात येणाऱ्या कायदेशीर दस्तऐवजाला हक्कसोडपत्र (Relinquishment Deed) म्हटले जाते.मात्र हा दस्तऐवज केवळ त्या व्यक्तीच्या स्वतःच्या हिस्स्यापुरताच वैध ठरतो.
वडील मुलीचा हिस्सा मुलाला देऊ शकतात का?
याच प्रश्नावर आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालयाने अत्यंत स्पष्ट भूमिका घेतली.न्यायालयाने म्हटले की,वडील केवळ स्वतःच्या मालकीच्या किंवा स्वतःच्या हिस्स्याच्या मालमत्तेवर निर्णय घेऊ शकतात.मुलीचा जन्मसिद्ध हिस्सा वडिलांना स्वतःच्या अधिकाराने मुलाच्या नावावर हस्तांतरित करता येत नाही.
नेमकं प्रकरण काय होतं?
प्रकरणात एका वडिलांनी पहिल्या पत्नीपासून मिळालेल्या वडिलोपार्जित मालमत्तेबाबत हक्कसोडपत्र करून संपूर्ण मालमत्ता मुलाच्या नावावर करण्याचा प्रयत्न केला.दुसऱ्या पत्नीपासून झालेल्या मुलींना या व्यवहारातून पूर्णपणे वगळण्यात आले होते.मुलींनी न्यायालयात दावा दाखल केला.
न्यायालयाने काय सांगितले?
आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालयाने म्हटले की—
- वडिलोपार्जित संपत्तीमध्ये प्रत्येक सहहिस्सेदाराचा स्वतंत्र आणि जन्मसिद्ध अधिकार असतो.
- कोणताही सहमालक दुसऱ्या सहमालकाचा हिस्सा संपवू शकत नाही.
- हक्कसोडपत्र केवळ स्वतःच्या हिस्स्यावरच लागू होते.
- इतर सहहिस्सेदारांचा हिस्सा त्यातून संपत नाही.
- त्यामुळे मुली त्यांच्या योग्य वाट्यासाठी दावा करू शकतात.
मुली दावा करू शकतात का?
होय.
जर वडिलोपार्जित संपत्तीमध्ये मुलीला वगळून मालमत्ता मुलाच्या नावावर करण्यात आली असेल, तरी मुलगी न्यायालयात जाऊन आपल्या हिस्स्याची मागणी करू शकते.हक्कसोडपत्रामुळे तिचा जन्मसिद्ध अधिकार संपत नाही.
स्वतःच्या कमाईची मालमत्ता वेगळी कशी?
येथे एक महत्त्वाचा फरक समजून घेणे आवश्यक आहे.जर वडिलांनी स्वतःच्या कमाईतून एखादी मालमत्ता विकत घेतली असेल आणि ती पूर्णपणे स्वतःच्या नावावर ठेवली असेल, तर ती वडिलोपार्जित संपत्ती मानली जात नाही.अशा मालमत्तेबाबत—
- वडिलांना इच्छेनुसार कोणालाही मालमत्ता देण्याचा अधिकार असतो.
- मुलगा किंवा मुलीला जन्मसिद्ध हिस्सा मिळत नाही.
- इच्छापत्र किंवा भेटपत्राद्वारे मालमत्ता हस्तांतरित करता येते.
वडिलोपार्जित आणि स्वतःच्या मालमत्तेतील फरक
| वडिलोपार्जित संपत्ती | स्वतःच्या कमाईची संपत्ती |
|---|---|
| जन्मसिद्ध हक्क | जन्मसिद्ध हक्क नाही |
| मुलगा-मुलगी समान हक्क | मालकाच्या इच्छेनुसार वाटप |
| सहवारसांचा संयुक्त अधिकार | पूर्ण मालकी एकाच व्यक्तीकडे |
| एकतर्फी हस्तांतरण शक्य नाही | इच्छेनुसार हस्तांतरण शक्य |
नागरिकांनी कोणती काळजी घ्यावी?
- मालमत्तेचे स्वरूप प्रथम निश्चित करा.
- सातबारा, फेरफार आणि मालकीची कागदपत्रे तपासा.
- हक्कसोडपत्रावर स्वाक्षरी करण्यापूर्वी कायदेशीर सल्ला घ्या.
- सर्व सहहिस्सेदारांची संमती आवश्यक आहे का, हे तपासा.
- वाद निर्माण झाल्यास दिवाणी न्यायालयात दावा दाखल करता येतो.
आंध्र प्रदेश उच्च न्यायालयाच्या या निर्णयामुळे पुन्हा एकदा स्पष्ट झाले आहे की वडिलोपार्जित संपत्तीमध्ये मुलीचा जन्मसिद्ध अधिकार कोणत्याही हक्कसोडपत्रामुळे संपत नाही. वडील केवळ स्वतःच्या हिस्स्याचा त्याग करू शकतात; मात्र मुलीचा हिस्सा तिच्या संमतीशिवाय मुलाच्या नावावर हस्तांतरित करता येत नाही. त्यामुळे अशा प्रकारच्या व्यवहारात मुलींना न्यायालयात जाऊन त्यांच्या कायदेशीर हक्कासाठी दावा करण्याचा पूर्ण अधिकार आहे.
