Padma Vibhushan Teejan Bai Passes Away: 70 व्या वर्षी लोककलेचा ‘अजरामर’ आवाज कायमचा शांत; जाणून घ्या त्यांच्या आयुष्यातील 10 मोठे टप्पे
भारतीय लोककलेला जागतिक व्यासपीठावर नेणाऱ्या, पंडवानी गायन परंपरेला नवी ओळख देणाऱ्या आणि पद्मविभूषण पुरस्काराने सन्मानित झालेल्या ज्येष्ठ लोकगायिका Teejan Bai यांचे रविवारी पहाटे निधन झाले. त्या 70 वर्षांच्या होत्या. गेल्या काही आठवड्यांपासून रायपूर येथील अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थेत (AIIMS) त्यांच्यावर उपचार सुरू होते. पहाटे सुमारे 3.15 वाजता त्यांची प्रकृती अचानक खालावली आणि त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला.
त्यांच्या निधनामुळे भारतीय लोककला, संगीत आणि सांस्कृतिक विश्वावर शोककळा पसरली असून देशभरातून कलाकार, राजकीय नेते आणि चाहत्यांकडून श्रद्धांजली वाहिली जात आहे.
Related News
नागपूर : 1 लाखांच्या सुपारीतून पतीची हत्या; नागपूर पोलिसांनी उघड केला थरारक कट, 4 आरोपी जेरबंद
7 मोठ्या मागण्या! ‘सिया पॉइंट’मुळे लोहगडाची बदनामी; गिर्यारोहण महासंघाची मुख्यमंत्र्यांकडे थेट धडक, कठोर कारवाईची मागणी
इराणमध्ये डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या हत्येची उघड मागणी? व्हायरल व्हिडीओमुळे जगात खळबळ ; 5 मोठे खुलासे
61 व्या वर्षी आमिर खानचं तिसरं लग्न; भर पावसात राज ठाकरेंची दमदार उपस्थिती
सुषमा अंधारे, बाबाजी काळे शिंदेंच्या शिवसेनेत जाणार? सचिन अहिरांचा मोठा खुलासा, ठाकरे गटात खळबळ ! 2 मोठे संकेत!
धक्कादायक खुलासा! नागपुरातील एकाच कुटुंबातील 5 जण रहस्यमयरीत्या बेपत्ता; मोबाईलचे शेवटचे लोकेशन पुण्यात, कर्जाचा धागाही तपासात
अयोध्या राम मंदिर देणगी चोरी प्रकरणात 15 लाखांचा घोटाळा, गर्लफ्रेंडवर उधळले लाखो रुपये
गिरीजा ओकचा पिवळ्या साडीतील Stunning लूक पुन्हा Viral; चाहत्यांकडून कौतुकाचा वर्षाव ; 3 फोटो
₹22 च्या रॅपिडो राईडमुळे मोठा भंडाफोड! नागपूर RTO ची 1 गुप्त कारवाई, Rapido च्या 3 संस्थापकांवर गुन्हा
रोहित शेट्टींना 20 कोटींच्या खंडणीची धमकी; पाकिस्तान VPN कनेक्शनचा धक्कादायक खुलासा, तपासात 5 मोठे संकेत
केंद्रीय मंत्रिमंडळ विस्तारात 2 मंत्री भाजप कार्यालयात; महाराष्ट्राला 3 मंत्रिपदे? 7 मोठ्या चर्चांचा आढावा
Teejan Bai : भारतीय लोककलेचा अजरामर आवाज कायमचा शांत
Teejan Bai हे नाव म्हणजे केवळ एका लोकगायिकेचे नव्हे, तर भारतीय लोकपरंपरेचे प्रतीक होते. छत्तीसगडच्या ग्रामीण मातीतून उगवलेला हा आवाज जगभर पोहोचला. महाभारतातील कथा, पात्रे आणि प्रसंग त्यांनी आपल्या सादरीकरणातून इतक्या प्रभावीपणे जिवंत केले की, पंडवानी ही लोककला जागतिक पातळीवर पोहोचली.त्यांच्या निधनाने लोककलेतील एक सुवर्णयुग संपल्याची भावना व्यक्त होत आहे.
संघर्षातून घडलेली असामान्य कलाकार
1956 मध्ये छत्तीसगडच्या दुर्ग जिल्ह्यातील गनियारी गावात जन्मलेल्या Teejan Bai यांचा जीवनप्रवास अत्यंत खडतर होता.लहानपणापासूनच त्यांना महाभारताच्या कथा ऐकण्याची आवड होती. त्या कथा त्यांनी आपल्या आजोबांकडून शिकल्या. पुढे त्याच कथा त्यांनी गायनाच्या माध्यमातून सादर करण्यास सुरुवात केली.मात्र त्याकाळी महिलांना उभे राहून पंडवानी गायन करण्याची परवानगी नव्हती. समाजाच्या परंपरेनुसार महिलांनी बसून गायचे, तर उभे राहून सादरीकरण करण्याचा अधिकार फक्त पुरुषांना होता.पण तीजन बाईंनी हा नियम मोडला.
परंपरेला दिले धाडसी आव्हान
पंडवानीच्या ‘कापालिक’ शैलीत उभे राहून अभिनयासह गायन करणाऱ्या त्या पहिल्या महिलांपैकी एक ठरल्या.त्यांच्या या निर्णयामुळे समाजातून त्यांना तीव्र विरोध झाला. काही ठिकाणी बहिष्कारही टाकण्यात आला.परंतु त्यांनी हार मानली नाही.त्यांनी आपली कला अधिक प्रभावी बनवत संपूर्ण देशाला दाखवून दिले की, प्रतिभेला लिंगाचे बंधन नसते.
हातातील तंबोरा बनायचा भीमाची गदा
Teejan Bai यांचे सादरीकरण हे फक्त गायन नव्हते.ते संपूर्ण अभिनय, संवाद, भावभावना आणि कथन यांचा अद्भुत संगम होता.हातातील साधा तंबोरा कधी भीमाची गदा बनायचा, कधी अर्जुनाचा रथ, तर कधी द्रौपदीचे केस.त्यांच्या आवाजातील चढ-उतार, संवादफेक आणि अभिनयामुळे प्रेक्षक महाभारताच्या काळात गेल्याचा अनुभव घेत असत.याच शैलीमुळे त्या देशातील सर्वाधिक लोकप्रिय लोककलाकार ठरल्या.
‘लोकल ते ग्लोबल’ प्रवास
गेल्या पाच दशकांमध्ये त्यांनी भारतासह आशिया, युरोप, फ्रान्स, जर्मनी, स्वित्झर्लंड, जपान आणि अनेक देशांमध्ये पंडवानी सादर केली.त्यांच्या कार्यक्रमांना परदेशातही मोठी दाद मिळाली.भारतीय लोककलेचा प्रचार-प्रसार करण्यासाठी त्यांनी आयुष्यभर अविरत प्रयत्न केले.
हबीब तनवीर यांनी दिली मोठी संधी
प्रसिद्ध रंगकर्मी हबीब तनवीर यांनी त्यांच्या प्रतिभेची दखल घेतली.त्यांच्यामुळे तीजन बाई राष्ट्रीय स्तरावर पोहोचल्या.पुढे दूरदर्शनवरील श्याम बेनेगल यांच्या ‘भारत एक खोज’ मालिकेतही त्यांनी महाभारताचे प्रसंग सादर केले.यामुळे त्यांची लोकप्रियता आणखी वाढली.
पुरस्कारांचा वर्षाव
भारतीय लोककलेसाठी दिलेल्या अमूल्य योगदानाची दखल घेत भारत सरकारने त्यांना अनेक सर्वोच्च पुरस्कारांनी गौरविले.
त्यांना मिळालेले प्रमुख पुरस्कार—
- पद्मश्री (1988)
- संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (1995)
- पद्मभूषण (2003)
- फुकुओका पुरस्कार, जपान (2018)
- पद्मविभूषण (2019)
या सन्मानांनी त्यांच्या कार्याला जागतिक मान्यता मिळाली.
कलाकारांची नवी पिढी घडवली
Teejan Bai यांनी स्वतःपुरते काम न करता अनेक तरुण कलाकारांना प्रशिक्षण दिले.त्यांनी पंडवानी परंपरा पुढच्या पिढीकडे पोहोचवण्याचे मोठे कार्य केले.आज देशभरात अनेक कलाकार त्यांच्याकडून प्रेरणा घेत लोककला जिवंत ठेवत आहेत.
मुख्यमंत्री विष्णुदेव साय यांची श्रद्धांजली
छत्तीसगडचे मुख्यमंत्री विष्णुदेव साय यांनी त्यांच्या निधनाबद्दल तीव्र दुःख व्यक्त केले.त्यांनी म्हटले की, डॉ. तीजन बाई यांच्या जाण्याने भारतीय लोककलेत कधीही न भरून निघणारी पोकळी निर्माण झाली आहे.त्यांचा आवाज, त्यांची कला आणि त्यांची परंपरा पुढील अनेक पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी राहील.
भारतीय संस्कृतीचा अमूल्य वारसा
Teejan Bai यांनी आपल्या अद्वितीय कलेच्या बळावर छत्तीसगडच्या पारंपरिक पंडवानी गायनाला जागतिक व्यासपीठ मिळवून दिले. ग्रामीण भागातील लोककलाही आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पोहोचू शकते, हे त्यांनी आपल्या कर्तृत्वातून सिद्ध करून दाखवले. महाभारतातील कथा आपल्या दमदार आवाज, प्रभावी अभिनय आणि अनोख्या सादरीकरणातून त्यांनी जगभरातील रसिकांपर्यंत पोहोचवल्या. त्यामुळे भारतीय लोकसंस्कृतीची समृद्ध परंपरा जागतिक पटलावर अधिक ठळकपणे झळकली.
संघर्ष, जिद्द आणि कलेप्रती असलेली निष्ठा या गुणांमुळे तीजन बाई अनेक पिढ्यांसाठी प्रेरणास्थान ठरल्या. सामाजिक बंधने झुगारून त्यांनी महिलांसाठी नवे मार्ग खुले केले आणि लोककलेला आधुनिक ओळख मिळवून दिली. त्यांनी घडवलेले अनेक शिष्य आजही पंडवानी परंपरा पुढे नेत आहेत, हीच त्यांच्या कार्याची खरी ओळख आहे.
त्यांच्या निधनामुळे भारतीय लोकसंगीत आणि लोकनाट्य क्षेत्रातील एक तेजस्वी पर्व संपले असले, तरी त्यांनी निर्माण केलेला सांस्कृतिक वारसा, त्यांनी दिलेली कलासंपदा आणि भारतीय परंपरेबद्दलची अभिमानाची भावना कायम जिवंत राहील. तीजन बाई यांचे योगदान भारतीय संस्कृतीच्या इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी नोंदले जाईल आणि त्यांचा खणखणीत आवाज, प्रभावी शैली व प्रेरणादायी जीवनप्रवास पुढील अनेक पिढ्यांसाठी मार्गदर्शक ठरेल.
