चीनकडून भारताचा सर्वात मोठा घात? 7.7 अब्ज युनिट वीज निर्माण करणारा ‘वॉटर बॉम्ब’ तयार; ईशान्य भारतावर संकटाची भीती
नवी दिल्ली : चीनने तिबेटमधून वाहणाऱ्या यारलुंग त्सांगपो (ब्रह्मपुत्रा) नदीच्या खोऱ्यात उभारलेल्या महत्त्वाकांक्षी जलविद्युत प्रकल्पामुळे भारत आणि बांगलादेश या दोन्ही देशांची चिंता वाढली आहे. जगातील सर्वात उंच धरणांपैकी एक मानल्या जाणाऱ्या या प्रकल्पाचा पहिला जनरेटिंग युनिट कार्यान्वित करण्यात आला असून, पूर्ण प्रकल्प सुरू झाल्यानंतर दरवर्षी सुमारे 7.7 अब्ज युनिट वीज निर्मिती होणार असल्याचा दावा चीनने केला आहे. मात्र, या प्रकल्पामुळे नदीच्या प्रवाहावर चीनचे नियंत्रण वाढण्याची शक्यता व्यक्त होत असल्याने भारतात याला ‘वॉटर बॉम्ब’ अशी उपमा दिली जात आहे.
चीनची विस्तारवादी धोरणे आणि सीमावादाच्या पार्श्वभूमीवर या प्रकल्पाकडे केवळ ऊर्जा निर्मितीच्या दृष्टीने नव्हे, तर सामरिक आणि जलसुरक्षेच्या दृष्टीनेही पाहिले जात आहे. त्यामुळे ईशान्य भारतातील राज्यांमध्ये भविष्यातील जलव्यवस्थापनाबाबत चिंता व्यक्त होत आहे.
काय आहे चीनचा मेगा डॅम प्रकल्प?
चीनने यारलुंग त्सांगपो नदीवर उभारलेला हा जलविद्युत प्रकल्प मोटुओ (मेडोग) मेगा डॅम प्रकल्प म्हणून ओळखला जातो. या प्रकल्पांतर्गत दक्षिण-पश्चिम चीनमधील सिचुआन प्रांतातील शुआंगजियांगकोऊ जलविद्युत केंद्राचा पहिला जनरेटिंग युनिट सुरू करण्यात आला आहे. हे धरण सुमारे 315 मीटर उंच असून जगातील सर्वाधिक उंच धरणांपैकी एक मानले जाते.
Related News
टॉप-10 श्रीमंत मंदिरांची संपत्ती : तिरुपती ते पद्मनाभस्वामी; भारतातील 10 सर्वात श्रीमंत मंदिरांची थक्क करणारी संपत्ती जाणून घ्या
सिंधू जल करारावरून पाकिस्तानच्या मंत्र्यांची संतप्त धमकी; भारताच्या कठोर भूमिकेनंतर नवा वाद , 5 मोठे मुद्दे
सिया-चेतनला 5 दिवसांची पोलीस कोठडी; कोर्टातील धक्कादायक युक्तीवादाचा संपूर्ण आढावा
HSRP नंबर प्लेट Deadline : 30 जून अंतिम मुदत; उद्यापासून वाहनधारकांवर कडक कारवाई
फैयाज प्रेमजीच्या धक्कादायक कटामागील 7 मोठे खुलासे! पत्नीने सोडल्यानंतर सुचली भयंकर विकृती?
Nasrapur Case Verdict: 3 शब्दांनी हादरले न्यायालय; भीमराव कांबळेला मरेपर्यंत फाशी
CSMT स्टेशनबाहेर थरार! 22 वर्षीय तरुणाचा धारदार कोयता घेऊन धुमाकूळ; मुंबई पोलिसांची 5 मिनिटांत धाडसी कारवाई
भारत-चीन सीमेवर 5 धक्कादायक घडामोडी! अरुणाचलमध्ये भारतीय जमिनीवर चीनचा कब्जा? आदिवासी संघटनेचा गंभीर दावा
व्हेनेझुएला भूकंपातील 1000 मृत्यू! वर्ल्ड कपमध्ये व्यस्त फुटबॉलपटूवर दुःखाचा महाप्रहार; पत्नी आणि दोन मुलांचा दुर्दैवी अंत
युक्रेन भारी पडत असल्याचं व्लादिमीर पुतिन यांनी मान्य; रशियासमोर नवं गंभीर आव्हान, 4 वर्षांच्या युद्ध
मिरजवर जलसंकटाचे सावट! कृष्णा नदी कोरडी, नागरिकांमध्ये भीतीचे वातावरण ; 5 धक्कादायक कारण
Viral Video: स्विमिंग पूलमध्ये उडी घेताच 25 वर्षीय श्रेणीक टाकळेचा दुर्दैवी मृत्यू; जाणून घ्या संपूर्ण घटना
या प्रकल्पातून सुरुवातीला सुमारे 20 लाख किलोवॅट वीज निर्मिती होणार असून, संपूर्ण प्रकल्प कार्यान्वित झाल्यानंतर वार्षिक 7.7 अब्ज युनिट वीज निर्माण होण्याची अपेक्षा आहे. चीनसाठी हा ऊर्जा सुरक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा प्रकल्प मानला जात आहे.
168 अब्ज डॉलरची महत्त्वाकांक्षी योजना
उपलब्ध माहितीनुसार, चीनने जुलै 2025 मध्ये या प्रकल्पाच्या उभारणीला वेग दिला. या संपूर्ण प्रकल्पावर सुमारे 168 अब्ज डॉलर खर्च होण्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे. इतक्या मोठ्या आर्थिक गुंतवणुकीमुळे हा प्रकल्प जगातील सर्वात महागड्या जलविद्युत योजनांपैकी एक ठरत आहे.
भारतासाठी नेमका धोका काय?
यारलुंग त्सांगपो नदी तिबेटमधून वाहत भारतात प्रवेश केल्यानंतर अरुणाचल प्रदेश आणि आसाम या राज्यांतून वाहते. भारतात ही नदी ब्रह्मपुत्रा म्हणून ओळखली जाते. पुढे ही नदी बांगलादेशमध्ये प्रवेश करून जमुना या नावाने वाहते.
याच कारणामुळे नदीच्या उगमाजवळ चीनने उभारलेल्या मोठ्या धरणामुळे भारतात येणाऱ्या पाण्याच्या प्रवाहावर परिणाम होऊ शकतो, अशी भीती अनेक तज्ज्ञ व्यक्त करत आहेत. विशेषतः कोरड्या हंगामात पाणी रोखणे किंवा अतिवृष्टीच्या काळात अचानक मोठ्या प्रमाणावर पाणी सोडणे अशा परिस्थिती निर्माण झाल्यास ईशान्य भारतातील जनजीवन, शेती आणि पर्यावरणावर परिणाम होण्याची शक्यता व्यक्त केली जाते.
‘वॉटर बॉम्ब’ म्हणजे काय?
‘वॉटर बॉम्ब’ हा अधिकृत तांत्रिक शब्द नसून, एखाद्या देशाने नदीच्या उगमाजवळ मोठे धरण बांधून खालच्या प्रवाहातील देशांवरील जलनियंत्रणाची क्षमता वाढवल्यास त्याचे वर्णन करण्यासाठी हा शब्द वापरला जातो.
या संदर्भात काही विश्लेषकांचे मत आहे की, मोठ्या धरणांमुळे पाण्याच्या प्रवाहाचे नियमन करता येते. त्यामुळे नदीवर अवलंबून असलेल्या देशांना भविष्यात जलसुरक्षेच्या दृष्टीने आव्हानांचा सामना करावा लागू शकतो. मात्र, प्रत्यक्षात असा वापर केला जाईल की नाही, याबाबत कोणताही अधिकृत पुरावा उपलब्ध नाही.
ईशान्य भारतासाठी का महत्त्वाची आहे ब्रह्मपुत्रा?
ब्रह्मपुत्रा ही भारतातील सर्वात मोठ्या नद्यांपैकी एक आहे. आसाम आणि अरुणाचल प्रदेशातील लाखो नागरिकांचे जीवन, शेती, मत्स्यव्यवसाय आणि पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था या नदीवर अवलंबून आहे. दरवर्षी येणाऱ्या पुरांमुळे या नदीची भूमिका आधीच संवेदनशील मानली जाते.
जर भविष्यात नदीच्या प्रवाहात मोठे बदल झाले, तर त्याचा परिणाम शेती, जैवविविधता आणि नदीकाठच्या वस्तीवर होऊ शकतो. त्यामुळे भारत या प्रकल्पावर बारकाईने लक्ष ठेवून आहे.
भारताची भूमिका काय?
भारताने यापूर्वीही सीमापार नद्यांबाबत चीनकडे पारदर्शकतेची अपेक्षा व्यक्त केली आहे. पूरस्थिती आणि जलप्रवाहाबाबत वेळेवर माहिती मिळावी, अशी भारताची भूमिका राहिली आहे. सीमापार नद्यांच्या व्यवस्थापनात आंतरराष्ट्रीय सहकार्य आणि माहितीची देवाणघेवाण महत्त्वाची मानली जाते.
जलतज्ज्ञांचे मत आहे की, भविष्यात अशा प्रकल्पांमुळे उद्भवणाऱ्या संभाव्य परिणामांवर वैज्ञानिक अभ्यास, द्विपक्षीय संवाद आणि जलनियोजन यांना अधिक महत्त्व द्यावे लागेल.
बांगलादेशचीही वाढली चिंता
यारलुंग त्सांगपो हीच नदी पुढे बांगलादेशमध्ये जमुना नावाने वाहते. त्यामुळे चीनच्या या प्रकल्पाचा संभाव्य परिणाम भारताबरोबरच बांगलादेशवरही होऊ शकतो. नदीच्या प्रवाहातील बदलांचा परिणाम शेती, सिंचन आणि जलसाठ्यावर होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
पुढे काय?
चीनचा हा जलविद्युत प्रकल्प ऊर्जा निर्मितीच्या दृष्टीने मोठी उपलब्धी मानला जात असला, तरी त्याचे सीमापार परिणाम काय असतील, याकडे भारत, बांगलादेश आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील तज्ज्ञांचे लक्ष लागले आहे. सध्या या धरणामुळे भारतातील पाण्याच्या प्रवाहात तातडीने बदल झाल्याचे अधिकृत पुरावे समोर आलेले नाहीत. मात्र, भविष्यात नदी व्यवस्थापन, जलसुरक्षा आणि पर्यावरणीय परिणामांच्या दृष्टीने हा प्रकल्प महत्त्वाचा ठरू शकतो. त्यामुळे या घडामोडींवर भारत सरकार आणि संबंधित यंत्रणा सातत्याने लक्ष ठेवून आहेत.
