दिवंगत मुलीच्या पती व मुलांना आजोबांच्या किंवा आई-वडिलांच्या संपत्तीत हिस्सा मिळतो का? हिंदू उत्तराधिकार कायदा 1956, गिफ्ट डीड, वारसा हक्क आणि मालमत्तेच्या वाटणीचे 7 महत्त्वाचे नियम सोप्या भाषेत जाणून घ्या.
Property Rights: 7 महत्त्वाचे नियम! दिवंगत मुलीच्या पती व मुलांना आजोबांच्या संपत्तीत हिस्सा मिळतो का? जाणून घ्या कायदेशीर सत्य
भारतात मालमत्तेच्या वाटणीवरून निर्माण होणारे वाद दिवसेंदिवस वाढताना दिसत आहेत. विशेषतः मुलींच्या वारसा हक्काबाबत अनेक गैरसमज समाजात आजही आहेत. अनेकांना वाटते की लग्न झाल्यानंतर मुलीचा आई-वडिलांच्या संपत्तीशी संबंध संपतो किंवा तिच्या मृत्यूनंतर तिच्या पती अथवा मुलांना त्या मालमत्तेवर कोणताही अधिकार राहत नाही. मात्र, प्रत्यक्षात हिंदू उत्तराधिकार कायदा (Hindu Succession Act, 1956) याबाबत स्पष्ट तरतुदी करतो.
विशेषतः एखाद्या मुलीचे निधन झाले असेल आणि तिच्या मागे पती व अपत्ये असतील, तर तिच्या आई-वडिलांच्या मालमत्तेतील तिच्या वाट्याचे काय होते, हा प्रश्न अनेक कुटुंबांमध्ये वादाचे कारण ठरतो. याच संदर्भातील एक महत्त्वाचे उदाहरण आणि त्यामागील कायदेशीर बाजू जाणून घेऊया.
Related News
8th Pay Commission: 31 ऑगस्टपासून मोठ्या घडामोडी; कर्मचारी- पेन्शनर्सच्या मागण्यांवर होणार चर्चा
जरांगेंच्या मागण्यांवर सदावर्ते संतापले; “काठी हातात येईपर्यंतही मागणी मान्य होणार नाही”
साखरेनंतर आता अंड्यांनाही महागाईची झळ; इथेनॉलमुळे वाढतोय मक्याचा भाव!
मराठा आंदोलनाला जाताना काळाचा घाला; बीडच्या आंदोलकाचा हृदयविकाराच्या धक्क्याने मृत्यू
कल्याणमध्ये मद्यधुंद टँकर चालकाचा धुमाकूळ; 2 रिक्षांसह 7-8 दुचाकींना धडक
Kia चा मोठा गेमप्लॅन! भारतात येणार 2 नव्या दमदार SUV; Alcazar-Safariला देणार टक्कर
नेपाळच्या पुरात माणुसकीला काळिमा; बँकेची तिजोरी सापडताच 29 जणांनी केली लूट
मोठी बातमी! शरद पवारांच्या राष्ट्रवादीकडून 10 प्रवक्त्यांची नवी टीम जाहीर
Ather KONARC ई-स्कूटर लाँच; 200 किमी रेंज, मेटल बॉडी अन् भन्नाट फीचर्स!
भेंडीची भाजी खाण्यापूर्वी ‘या’ 5 गोष्टी नक्की जाणून घ्या; काहींसाठी ठरू शकते त्रासदायक!
सुभाष चंद्रांच्या 22 हजार कोटींच्या कर्ज सेटलमेंटला बँकांचा विरोध; NCLATमध्ये जाणार!
काय आहे संपूर्ण प्रकरण?
एका कुटुंबात वडिलांना 1961 मध्ये त्यांच्या पूर्वजांकडून मालमत्ता वारसा हक्काने मिळाली. त्यानंतर 1977 मध्ये त्यांनी कोणतेही मृत्युपत्र (Will) न करता निधन झाले. त्यांच्या पश्चात पत्नी, एक मुलगा आणि एक विवाहित मुलगी असे तीन कायदेशीर वारस होते.
यानंतर 1999 मध्ये मुलीचे निधन झाले. तिच्या मागे तिचा पती आणि एक मुलगा असे दोन वारस राहिले. पुढे 2016 मध्ये आईने नोंदणीकृत गिफ्ट डीडद्वारे संपूर्ण मालमत्ता मुलाच्या नावावर केली.
यानंतर दिवंगत मुलीचा पती आणि मुलगा यांनी त्या मालमत्तेत त्यांच्या हक्काचा दावा केला. यामुळे प्रश्न निर्माण झाला की, त्यांचा हा दावा कायदेशीरदृष्ट्या वैध आहे का?
हिंदू उत्तराधिकार कायदा काय सांगतो?
दिवंगत : 1956 पूर्वी पूर्वजांकडून मिळालेली मालमत्ता वडिलोपार्जित मालमत्ता म्हणून ओळखली जात होती. मात्र 17 जून 1956 रोजी हिंदू उत्तराधिकार कायदा लागू झाल्यानंतर अनेक नियमांमध्ये मोठे बदल करण्यात आले.
या कायद्यानुसार 17 जून 1956 नंतर वारसा हक्काने मिळालेली मालमत्ता संबंधित व्यक्तीची वैयक्तिक मालमत्ता (Self-acquired Property by Inheritance) मानली जाते.म्हणजेच, 1961 मध्ये मिळालेली मालमत्ता संबंधित व्यक्तीची वैयक्तिक संपत्ती ठरते.
मृत्युपत्र नसल्यास मालमत्तेचे काय होते?
दिवंगत : जर एखाद्या व्यक्तीने मृत्युपत्र न करता निधन केले, तर त्याची मालमत्ता हिंदू उत्तराधिकार कायद्यानुसार Class-I वारसांमध्ये समान प्रमाणात विभागली जाते.या प्रकरणात Class-I वारस होते—
- पत्नी
- मुलगा
- मुलगी
त्यामुळे प्रत्येकाला मालमत्तेचा 1/3 समान हिस्सा मिळाला असे कायद्याने मानले जाते.
मुलीच्या मृत्यूनंतर तिच्या वाट्याचे काय?
1977 मध्ये मिळालेला 1/3 हिस्सा हा मुलीचा वैयक्तिक हिस्सा ठरतो.1999 मध्ये तिचे निधन झाल्यानंतर तिचा हा हिस्सा तिच्या कायदेशीर वारसांकडे जातो.
त्यामध्ये—
- पती
- मुलगा
- (इतर पात्र वारस असल्यास त्यांनाही)
यांना तिच्या वाट्याचा कायदेशीर अधिकार मिळतो.म्हणजेच मुलीचा हिस्सा तिच्या मृत्यूनंतर संपत नाही.
मुलीचा पती आणि मुलं आई-वडिलांचे वंशज नसतात, तरीही अधिकार कसा?
दिवंगत : अनेकांचा सर्वात मोठा गैरसमज याच ठिकाणी होतो.मुलीचा पती किंवा तिची मुले ही तिच्या आई-वडिलांचे थेट वंशज नसली तरी ते मुलीचे कायदेशीर वारस असतात.म्हणून मुलीच्या नावावर आलेल्या मालमत्तेवर त्यांना कायदेशीर हक्क मिळतो.त्यामुळे ते थेट आजोबांच्या मालमत्तेवर नव्हे, तर मुलीच्या वाट्यावर दावा करतात.
गिफ्ट डीड केल्यानंतर काय?
दिवंगत : या प्रकरणात आईने 2016 मध्ये संपूर्ण मालमत्ता मुलाच्या नावावर गिफ्ट डीडद्वारे दिली.परंतु कायद्यानुसार आईला फक्त तिच्या स्वतःच्या 1/3 वाट्यावरच अधिकार होता.ती उर्वरित दोन-तृतीयांश मालमत्ता दुसऱ्याच्या संमतीशिवाय देऊ शकत नाही.म्हणून संपूर्ण मालमत्ता मुलाच्या नावावर देणे कायदेशीरदृष्ट्या आव्हानास पात्र ठरू शकते.
मेहुणा आणि भाच्याचा दावा वैध ठरू शकतो का?
होय.जर मुलीचा हिस्सा तिच्या नावावर कायदेशीररित्या आला असेल, तर तिच्या मृत्यूनंतर तिचा पती व मुलगा त्या वाट्यावर दावा करू शकतात.त्यामुळे त्यांच्या विभागणीच्या मागणीला कायदेशीर आधार मिळतो.
आजोबांच्या मालमत्तेवर नातवाचा हक्क कधी मिळतो?
याचे उत्तर मालमत्तेच्या प्रकारावर अवलंबून असते.
जर मालमत्ता—
- वडिलोपार्जित असेल,
- संयुक्त कुटुंबाची असेल,
- किंवा संबंधित व्यक्तीच्या नावावर आलेला हिस्सा असेल,
तर परिस्थितीनुसार नातवंडांचा हक्क निर्माण होऊ शकतो.
कोणत्या परिस्थितीत दावा फेटाळला जाऊ शकतो?
खालील परिस्थितीत दावा टिकणार नाही—
- वैध मृत्युपत्र असल्यास
- आधीच कायदेशीर वाटणी झालेली असल्यास
- दावा कालबाह्य असल्यास
- संबंधित व्यक्तीने स्वतःचा हिस्सा विकलेला असल्यास
वारसा हक्काबाबत लक्षात ठेवण्यासारखे 7 महत्त्वाचे नियम
- 1956 नंतर वारसा हक्काने मिळालेली मालमत्ता वैयक्तिक मानली जाते.
- मृत्युपत्र नसल्यास Class-I वारसांना समान हिस्सा मिळतो.
- मुलगी आणि मुलगा दोघांनाही समान अधिकार असतो.
- मुलीच्या मृत्यूनंतर तिचा हिस्सा तिच्या कायदेशीर वारसांकडे जातो.
- मुलीचा पती व मुलं तिच्या वाट्यावर दावा करू शकतात.
- गिफ्ट डीडद्वारे फक्त स्वतःचा हिस्सा देता येतो.
- मालमत्तेच्या वादात प्रत्येक प्रकरणातील तथ्ये आणि कागदपत्रे महत्त्वाची असतात.
दिवंगत : भारतातील वारसा हक्काचे कायदे महिलांना समान अधिकार देतात. त्यामुळे मुलीचा विवाह झाला किंवा तिचे निधन झाले म्हणून तिच्या हक्काचा हिस्सा संपत नाही. तिच्या वाट्यावर तिचे कायदेशीर वारस—पती, मुलं किंवा इतर पात्र वारस—दावा करू शकतात.
मालमत्तेच्या वाटणीसंबंधी कोणताही निर्णय घेण्यापूर्वी संबंधित कागदपत्रांची तपासणी करून कायदेशीर सल्ला घेणे आवश्यक आहे. कारण प्रत्येक प्रकरणातील तथ्ये वेगळी असू शकतात आणि त्यानुसार न्यायालयाचा निर्णयही बदलू शकतो.
