पोह्यासोबत जलेबी! ‘या’ शहराची आहे जगप्रसिद्ध नाश्त्याची ओळख; इतिहास जाणून थक्क व्हाल
पोहा-जलेबीचा भन्नाट कॉम्बिनेशन; इंदूर की भोपाळ? नेमकं कोणत्या शहराची खासियत?
पोहा-जलेबीचा भन्नाट कॉम्बिनेशन : भारतातील प्रत्येक शहराची एक खास खाद्यसंस्कृती आहे. मुंबई म्हटलं की वडा पाव आठवतो, दिल्ली म्हटलं की छोले भटुरे समोर येतात. पण मध्य भारतात एक असा नाश्ता आहे, जो पाहताना विचित्र वाटतो, पण चवीला एकदम परफेक्ट ठरतो—पोहा आणि जलेबी. एकीकडे हलका, तिखट-चटकदार पोहा आणि दुसरीकडे गरमागरम, पाकात भिजलेली गोड जलेबी. हा कॉम्बिनेशन ऐकताना विचित्र वाटला तरी मध्य प्रदेशातील लोकांसाठी तो केवळ नाश्ता नाही, तर त्यांच्या संस्कृतीचा भाग आहे.
आजही सकाळच्या वेळी मध्य प्रदेशातील अनेक शहरांमध्ये पोहा-जलेबीचा सुवास रस्त्यांवर दरवळताना दिसतो. मात्र हा प्रसिद्ध नाश्ता नेमका कोणत्या शहरातून सुरू झाला? इंदूर की भोपाळ? याबाबत अनेकदा चर्चा रंगते.
पोहा-जलेबीची खरी ओळख इंदूरशी का जोडली जाते?
पोहा-जलेबीचा विचार केला की सर्वप्रथम नाव समोर येते ते म्हणजे इंदूर. अनेक खाद्य अभ्यासकांच्या मते, या भन्नाट नाश्त्याची खरी ओळख इंदूर शहराशी जोडली जाते. विशेष म्हणजे “इंदोरी पोहा” ही संज्ञाच भारतभर प्रसिद्ध आहे.
Related News
Gold Rate Crash: सोन्याचा भाव अचानक कोसळला, नवा दर जाहीर
सरकारी कर्मचाऱ्यांसाठी मोठी खुशखबर! DA 2% ने वाढून थेट 60% वर
51 वर्षांचा संघर्ष, चवीचा वारसा अन् जबरदस्त यश! पुण्याच्या ‘कैलास भेळ’ने कसा उभारला करोडोंचा ब्रँड?
Gold Rate Today : दिल्ली-मुंबईसह प्रमुख शहरांमध्ये सोनं स्वस्त; आजचे नवे दर तपासा
NPS की Mutual Fund? निवृत्तीनंतर ₹41 लाखांचा मोठा फरक; PFRDA चा खुलासा
होर्मुझ तणावाचा मोठा फायदा! सौदी अरामकोच्या नफ्यात 25% वाढ
‘तुम तो ठहरे परदेसी’ फेम जहीर आलम यांचा अंत; 30 वर्षे गाजलेल्या गाण्यामागची वेदनादायक कहाणी
इंदूर हे शहर 16 व्या शतकात व्यापारकेंद्र म्हणून विकसित झाले. दिल्ली आणि दख्खन यांना जोडणाऱ्या व्यापारी मार्गावर असल्याने येथे विविध संस्कृतींचा प्रभाव पडला. 1724 मध्ये मालवा प्रदेशावर मराठा साम्राज्याचा प्रभाव वाढल्यानंतर इंदूरमध्ये अनेक मराठा परंपरा रुजल्या. त्याच काळात पोह्यांचाही प्रसार झाला असल्याचे मानले जाते.
मराठा राजवटीमुळे पोह्यांचा प्रसार?
इतिहासकारांच्या मते, महाराष्ट्रातून आलेल्या मराठा शासकांनी मध्य प्रदेशात पोह्यांची परंपरा आणली. होळकर आणि शिंदे घराण्यांनी महाराष्ट्रातील खाद्यसंस्कृती मालवा भागात आणली. त्यामुळेच इंदूर, उज्जैन आणि आसपासच्या भागात पोहा लोकप्रिय झाला.
महाराष्ट्रात आधीपासून पोहा लोकप्रिय होता. पण इंदूरमध्ये त्याला एक वेगळा ट्विस्ट मिळाला आणि तो “इंदोरी पोहा” म्हणून ओळखला जाऊ लागला.
इंदोरी पोहा इतर पोह्यांपेक्षा वेगळा कसा?
भारतभर पोह्यांचे अनेक प्रकार खाल्ले जातात. महाराष्ट्र, गुजरात, राजस्थान अशा अनेक राज्यांत पोहा लोकप्रिय आहे. मात्र इंदूरचा पोहा तयार करण्याची पद्धत पूर्णपणे वेगळी आहे.
इतर ठिकाणी पोहा थेट कढईत शिजवला जातो, पण इंदोरी पोहा वाफेवर तयार केला जातो. त्यामुळे त्याची चव हलकी, मऊ आणि फुललेली वाटते.
इंदोरी पोह्यांची खासियत काय?
इंदोरी पोह्यात खास बडीशेप वापरली जाते, ज्यामुळे त्याला हलका गोडसर सुवास येतो. त्यावर भरपूर सेव, भुजिया, डाळिंब, कांदा, कधी कधी कचोरीचा चुरा टाकला जातो.
याशिवाय त्यावर प्रसिद्ध जीरावन मसाला शिंपडला जातो. जवळपास 20 मसाल्यांचे मिश्रण असलेला हा मसाला इंदूरच्या खाद्यसंस्कृतीचा आत्मा मानला जातो.
याच खास चवीमुळे 2017 मध्ये भारतीय टपाल विभागाने इंदोरी पोह्यांवर विशेष टपाल तिकीटही जारी केले होते.
मग जलेबी या कॉम्बिनेशनमध्ये आली कुठून?
पोह्यासोबत जलेबी खाण्याची कल्पना नेमकी कशी आली? हा प्रश्न अनेकांना पडतो. याचे उत्तर इतिहासात दडलेले आहे.
जलेबीचा उगम भारतात नसून मध्य पूर्वेत झाल्याचे मानले जाते. तिथे तिला ‘झलाबिया’ (Zalabiya) म्हणून ओळखले जात असे. मैद्याच्या आंबवलेल्या पिठापासून बनवलेली ही मिठाई मध किंवा साखरेच्या पाकात बुडवली जात असे.
तुर्क आणि पर्शियन व्यापाऱ्यांमार्फत ही मिठाई भारतात आली. नंतर मुघल काळात जलेबीला मोठी लोकप्रियता मिळाली. लग्नसमारंभ, सण-उत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये जलेबीचा वापर वाढला.
जलेबीचा भारतातील इतिहास
भारतात जलेबीचा पहिला उल्लेख 1450 मध्ये लिहिलेल्या ‘प्रियंकरणृपकथा’ या जैन ग्रंथात सापडतो. त्यामुळे जलेबी भारतात किमान 600 वर्षांपासून खाल्ली जात असल्याचे मानले जाते.
मध्य प्रदेशात पोहोचताना जलेबीने पर्शियन, तुर्क आणि मुघल खाद्यसंस्कृतीचा प्रभाव सोबत आणला होता.
पोहा-जलेबीचे कॉम्बिनेशन एवढं लोकप्रिय कसं झालं?
पोहा-जलेबी हे दोन पूर्णपणे विरुद्ध पदार्थ आहेत. एक तिखट आणि दुसरा गोड. तरीही हा कॉम्बिनेशन इतका लोकप्रिय का झाला?
याचे उत्तर मालवा प्रदेशाच्या खाद्यसंस्कृतीत आहे. मालवा भागात गोड, तिखट, आंबट आणि कुरकुरीत अशा विविध चवी एकत्र खाण्याची परंपरा आहे. त्यामुळे पोह्यांचा आंबट-तिखट स्वाद आणि जलेबीचा गोडवा एकमेकांना पूरक वाटतो.
रस्त्यावरील स्टॉल्सची परंपरा
इंदूरमध्ये सकाळी रस्त्यांवर पोहा-जलेबी विकणाऱ्या गाड्यांवर प्रचंड गर्दी दिसते. इथली खाद्यसंस्कृती इतकी मजबूत आहे की लोक सकाळी उठल्यावर थेट आपल्या आवडत्या पोहा-जलेबीवाल्याकडे पोहोचतात.
विशेषतः सराफा बाजार आणि छप्पन दुकान परिसर पोहा-जलेबीसाठी प्रसिद्ध आहेत. पेपर प्लेटमध्ये गरम पोहा आणि बाजूला कुरकुरीत जलेबी हा अनुभव अनेक पर्यटकांसाठी खास ठरतो.
भोपाळची पोहा-जलेबीही तितकीच प्रसिद्ध
जरी इंदूरला पोहा-जलेबीची राजधानी म्हटले जात असले, तरी भोपाळ शहरही या नाश्त्यावर तितकाच हक्क सांगते.
भोपाळच्या पोह्यांमध्ये तिखटपणा थोडा जास्त असतो. मुघल प्रभावामुळे मसाल्यांचा वापर वेगळा जाणवतो. तिथली जलेबी अधिक रसाळ आणि कुरकुरीत असते.
इंदूर आणि भोपाळ हे दोन्ही शहर काही तासांच्या अंतरावर असले तरी त्यांच्या पोह्यांच्या चवीत स्पष्ट फरक जाणवतो. काहींना इंदोरी पोहा आवडतो तर काहींना भोपाळी स्टाइल.
GI टॅग मिळण्याच्या प्रयत्नात इंदोरी पोहा
2019 पासून इंदूरमधील मिठाई आणि नमकीन विक्रेत्यांच्या संघटनांनी इंदोरी पोह्यांना GI टॅग (Geographical Indication Tag) मिळवून देण्यासाठी प्रयत्न सुरू केले आहेत.
जर हा दर्जा मिळाला, तर इंदोरी पोहा-जलेबी भारतातील अधिकृत मान्यता मिळालेल्या खाद्यपदार्थांच्या यादीत सामील होऊ शकतो.
पोहा-जलेबी हा केवळ नाश्ता नाही, तर इतिहास, संस्कृती आणि चवींचा अनोखा संगम आहे. मराठा परंपरा, मुघल प्रभाव आणि मालवा भागाच्या खाद्यवैविध्यामुळे हा पदार्थ आज मध्य प्रदेशची ओळख बनला आहे.
इंदूर असो किंवा भोपाळ—दोन्ही शहरांनी या कॉम्बिनेशनला आपापल्या शैलीत जपलं आहे. मात्र जर तुम्हाला या नाश्त्याचा खरा अनुभव घ्यायचा असेल, तर सकाळच्या वेळी इंदूर किंवा भोपाळच्या गजबजलेल्या रस्त्यावर उभं राहून गरमागरम पोहा आणि जलेबीची प्लेट हातात घेणं हा अनुभव आयुष्यात एकदा तरी घ्यायलाच हवा!
Read Also : https://ajinkyabharat.com/pm-modis-big-appeal-to-reduce-oil-consumption-know-6-healthy-low-oil-substances/
