Byju ची कहाणी: एकेकाळचा एडटेक सम्राट ते जागतिक कायदेशीर संकट — संपूर्ण पडझडीचा तपशील
भारताच्या एडटेक क्षेत्रातील सर्वात मोठं नाव मानल्या जाणाऱ्या Byju’s (थिंक अँड लर्न प्रा. लि.) या कंपनीची कहाणी आता एका यशस्वी स्टार्टअपपासून जागतिक कॉर्पोरेट संकटापर्यंत पोहोचली आहे. कोविड काळात शिक्षण क्षेत्रात क्रांती घडवणारी आणि $22 अब्ज डॉलर इतकी मूल्यांकन गाठणारी ही कंपनी आज कर्ज, खटले, दिवाळखोरी प्रक्रिया आणि आंतरराष्ट्रीय कायदेशीर लढायांच्या जाळ्यात अडकली आहे.
अलीकडेच कंपनीचे संस्थापक बायजू रवींद्रन यांना सिंगापूरच्या न्यायालयाने अवमान प्रकरणात सहा महिन्यांची शिक्षा सुनावल्याने या संकटाला आणखी गंभीर वळण मिळाले आहे. न्यायालयाने त्यांना मालमत्तेसंदर्भातील आदेशांचे पालन न केल्याबद्दल दोषी ठरवले आहे. या निर्णयामुळे जागतिक पातळीवर चर्चेत असलेला हा वाद पुन्हा एकदा केंद्रस्थानी आला आहे.
यशाची सुरुवात: 2011 ते महामारीपर्यंतचा प्रवास
2011 मध्ये स्थापन झालेली थिंक अँड लर्न प्रा. लि. (Byju’s) सुरुवातीला एक साधा शिक्षण अॅप म्हणून सुरू झाली. भारतातील स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी डिजिटल शिक्षण देण्याचा उद्देश होता.
Related News
शरद पवारांचा मोठा निर्णय! राष्ट्रवादीत मोठे फेरबदल, अनेकांना नवी जबाबदारी
मैत्री दिनी जगाला मोठा दिलासा! अमेरिका-इराण युद्ध टळणार? ट्रम्प यांचा मोठा निर्णय
FD Rates: 8.3% पर्यंत व्याजाची संधी; ज्येष्ठ नागरिकांसाठी ‘या’ बँकांच्या एफडी योजना ठरतील फायदेशीर
स्मार्टफोनचा वाढता वापर, इंटरनेटची उपलब्धता आणि पालकांमध्ये शिक्षणाबाबत वाढती जागरूकता यामुळे कंपनी झपाट्याने वाढली. पण खरी उभारी आली ती कोविड-19 महामारीच्या काळात.
शाळा बंद झाल्या आणि संपूर्ण शिक्षण ऑनलाइन झालं. याच काळात Byju’s ने आपली उपस्थिती देशभरातच नव्हे तर आंतरराष्ट्रीय बाजारातही मजबूत केली. मोठमोठ्या जाहिराती, क्रिकेट संघाच्या जर्सीवरील ब्रँडिंग आणि सेलिब्रिटी मार्केटिंगमुळे कंपनी घराघरात पोहोचली.
या काळात कंपनीने Aakash Educational Services, Great Learning आणि Epic यांसारख्या कंपन्या सुमारे $3 अब्ज डॉलर्स खर्च करून खरेदी केल्या. या आक्रमक विस्तारामुळे कंपनी जगातील सर्वात मूल्यवान एडटेक स्टार्टअप बनली.
$1.2 अब्ज कर्ज: पडझडीची सुरुवात
नोव्हेंबर 2021 मध्ये Byju’s ने $1.2 अब्ज डॉलरचे परदेशी टर्म लोन उभारले. सुरुवातीला हे मोठं यश मानलं गेलं. पण हाच निर्णय पुढे कंपनीच्या अडचणींचं केंद्र बनला.
कंपनीवर आरोप होऊ लागले की आर्थिक व्यवहारांमध्ये पारदर्शकता नाही. ऑडिट रिपोर्ट्स उशिरा सादर केले गेले आणि महसूल मोजणीबाबत शंका उपस्थित झाल्या.
2022 मध्ये जेव्हा आर्थिक निकाल जाहीर झाले तेव्हा धक्का बसला. कंपनीचा तोटा सुमारे ₹4,588 कोटी इतका होता. गुंतवणूकदारांचा विश्वास ढासळू लागला.
यानंतर सर्वात गंभीर घटना घडली — ऑडिटर्सचा राजीनामा. Deloitte आणि नंतर BDO Global च्या भारतीय शाखेनेही कंपनीचे ऑडिट सोडले. ही घटना गुंतवणूकदारांसाठी मोठा धोक्याचा इशारा ठरली.
पैशांच्या हालचालींवर गंभीर आरोप
2022–23 मध्ये कर्जदार आणि Byju’s यांच्यातील संबंध पूर्णपणे बिघडले. कर्जदारांनी आरोप केला की सुमारे $533 दशलक्ष निधी परवानगीशिवाय हलवला गेला.
यावरून अमेरिकेतील डेलावेअर आणि न्यूयॉर्क न्यायालयात खटले सुरू झाले. Byju’s च्या US उपकंपनीवर नियंत्रण मिळवण्याचा प्रयत्नही झाला.
आणखी गंभीर आरोप म्हणजे निधी लपवण्यासाठी अनेक कंपन्यांचा वापर केला गेला. यामध्ये यूके आणि सिंगापूरमधील कंपन्यांचा समावेश असल्याचे न्यायालयीन कागदपत्रांमध्ये नमूद करण्यात आले.
यामुळे कंपनीच्या आर्थिक रचनेबाबत मोठी संशयाची छाया निर्माण झाली.
सिंगापूरमधील कायदेशीर लढाई आणि तुरुंगवास
सिंगापूरमध्येही कंपनीविरोधात गुंतवणूकदार आणि वित्तीय संस्थांनी खटले दाखल केले. न्यायालयाने मालमत्तेची माहिती आणि कागदपत्रे सादर करण्याचे आदेश दिले होते.
मात्र, या आदेशांचे पालन न केल्यामुळे न्यायालयाने बायजू रवींद्रन यांना सहा महिन्यांची शिक्षा सुनावली. तसेच संबंधित संस्थेच्या मालकीबाबत कागदपत्रे सादर करण्याचे आदेशही दिले.
या निर्णयामुळे कंपनीची प्रतिमा आंतरराष्ट्रीय पातळीवर अधिकच डागाळली आहे.
भारतात दिवाळखोरी प्रक्रिया सुरू
जुलै 2024 मध्ये बंगळुरू येथील NCLT न्यायाधिकरणाने Byju’s विरोधात दिवाळखोरी प्रक्रिया सुरू केली. याचे कारण होते भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाला (BCCI) देय असलेले सुमारे ₹158 कोटी.
एकेकाळी क्रिकेट टीमच्या जर्सीवर झळकणारा ब्रँड याच क्रिकेट करारामुळे दिवाळखोरीच्या उंबरठ्यावर पोहोचला.
Aakash Educational Services वर ताब्याची लढाई
Byju’s ने 2021 मध्ये सुमारे $1 अब्जमध्ये Aakash Educational Services विकत घेतले होते. हे त्यांचे सर्वात मौल्यवान संपत्ती मानले जात होते.
मात्र दिवाळखोरी प्रक्रियेमुळे Aakash ने नवीन भांडवल उभारण्यासाठी राइट्स इश्यू प्रस्तावित केला. Byju’s ने याला विरोध केला कारण त्यामुळे कंपनीचा हिस्सा मोठ्या प्रमाणात कमी होणार होता.
न्यायाधिकरणाने मात्र इश्यू थांबवण्यास नकार दिला. परिणामी Byju’s आपली नियंत्रण शक्ती गमावण्याच्या मार्गावर आहे.
कर्मचारी वेतन थकबाकी आणि गुंतवणूकदारांचा संताप
कंपनीतील आर्थिक संकटामुळे कर्मचाऱ्यांचे पगार उशिरा मिळू लागले. मोठ्या प्रमाणावर नोकरकपात झाली. अनेक बोर्ड सदस्यांनी राजीनामे दिले.
गुंतवणूकदारांनी व्यवस्थापनावर गंभीर आरोप केले. कंपनीचे मूल्यांकन $22 अब्ज वरून घसरून काही अहवालांनुसार $1 अब्ज पेक्षा कमी झाले.
Forbes ने बायजू रवींद्रन यांची संपत्ती शून्य घोषित केली.
संस्थापकांचे स्पष्टीकरण
बायजू रवींद्रन यांनी सर्व आरोप फेटाळले आहेत. त्यांच्या म्हणण्यानुसार कोणत्याही प्रकारची आर्थिक गैरव्यवहार झाला नाही.
त्यांनी असेही सांगितले की कर्जदारांसोबत सेटलमेंट चर्चांमध्ये प्रगती झाली आहे आणि काही मुद्दे शिल्लक आहेत.
मात्र अमेरिकन आणि सिंगापूर न्यायालयांतील निर्णयांमुळे परिस्थिती अधिक गुंतागुंतीची झाली आहे.
Byju : एक धडा देणारी कहाणी
Byju’s ची कहाणी ही केवळ एका कंपनीची पडझड नाही, तर संपूर्ण भारतीय स्टार्टअप इकोसिस्टमसाठी एक मोठा इशारा आहे.
जलद विस्तार, मोठे कर्ज, पारदर्शकतेचा अभाव आणि आक्रमक गुंतवणूक यामुळे ही कंपनी संकटात सापडली. महामारीच्या काळातील प्रचंड वाढ टिकाऊ ठरू शकली नाही.
आज Byju’s अनेक देशांतील न्यायालयीन लढायांमध्ये अडकले आहे. संस्थापक तुरुंगवासाच्या शिक्षेला सामोरे जात आहेत आणि कंपनी अस्तित्वाच्या संघर्षात आहे.
ही कहाणी अजून संपलेली नाही — पण ती भारतीय स्टार्टअप इतिहासातील सर्वात मोठ्या “बूम टू बस्ट” प्रकरणांपैकी एक म्हणून नक्कीच नोंदवली जाईल.
