भारताची पहिली हायड्रोजन ट्रेन सज्ज; जर्मनीत अपयशानंतरही भारताचा ऐतिहासिक आणि धाडसी प्रयोग
हरियाणा : भारतीय रेल्वेच्या इतिहासात एक नवे पर्व सुरू होण्याच्या मार्गावर आहे. देशातील पहिली हायड्रोजन इंधनावर चालणारी ट्रेन आता प्रत्यक्ष प्रवासासाठी सज्ज झाली असून तिला अधिकृत मंजुरी मिळाली आहे. विशेष म्हणजे ही ट्रेन केवळ भारताची पहिलीच नाही, तर जगातील सर्वात लांब हायड्रोजन ट्रेन म्हणूनही ओळखली जाणार आहे. हरियाणातील जींद- सोनीपत रेल्वेमार्गावर या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाची सुरुवात केली जाणार आहे.
हायड्रोजन तंत्रज्ञानाला वाहतुकीचे भविष्य मानले जात असले तरी जगातील अनेक विकसित देशांना या तंत्रज्ञानाच्या वापरात आर्थिक आणि तांत्रिक अडचणींचा सामना करावा लागला आहे. जर्मनी, जपान आणि चीन यांसारख्या देशांनी या क्षेत्रात मोठे प्रयोग केले, परंतु अपेक्षित यश मिळाले नाही. अशा परिस्थितीत भारताचा हा निर्णय धाडसी आणि दूरदृष्टीचा मानला जात आहे.
Related News
कन्फर्म तिकीट असूनही सीट न मिळाल्यास प्रवाशांना मिळणार 10 पट भरपाई
पुतिन यांना १५० वर्षे जगवायचंय? रशियाचा 2500 अब्ज रुपयांचा ‘सीक्रेट’ प्रोजेक्ट जगाला हादरवणार!
व्हिएतनामची 15,000 इलेक्ट्रिक टॅक्सींची ‘सुपर एंट्री’; प्रवाशांना मिळणार स्वस्त प्रवास
40 वर्षांपूर्वी मधु दंडवते यांनी घेतला ऐतिहासिक निर्णय; रेल्वे प्रवाशांचे बदलले नशीब
LPG पेक्षा 5 पट स्वस्त! ‘इथेनॉल शेगडी’ ठरणार गेमचेंजर; 90% लोकांना माहितीच नाही या भन्नाट तंत्रज्ञानाची
India-US Rare Earth Deal 2026: चीनची मक्तेदारी संपवणारा भारताचा 7 पॉइंट मास्टरस्ट्रोक, अमेरिकेसोबत ऐतिहासिक करार
1 जूनपासून Solar Subsidy Rules मध्ये मोठा बदल! सोलर पॅनल 9000 रुपयांनी महागणार? जाणून घ्या धक्कादायक अपडेट
वंदे भारत प्रवासानंतर मुख्यमंत्र्यांचं दमदार विधान “लोकांनाही प्रेरणा मिळावी” 5 खास कारणं!
CSMT स्थानकात 1 धक्कादायक मोठी घटना! लोकल एक्स्प्रेस फलाटावर गेल्याने गोंधळ – मध्य रेल्वेचा मोठा खुलासा
कशी असेल भारताची पहिली हायड्रोजन ट्रेन?
भारतीय रेल्वेने तयार केलेली ही ट्रेन 10 डब्यांची असेल. ट्रेनचा कमाल वेग ताशी 75 किलोमीटर इतका असेल. या ट्रेनमध्ये 1,200 किलोवॅट क्षमतेची अत्याधुनिक हायड्रोजन फ्युएल सेल प्रोपल्शन प्रणाली बसविण्यात आली आहे.
सामान्य डिझेल इंजिनप्रमाणे जीवाश्म इंधन जाळण्याऐवजी ही प्रणाली हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन यांच्या रासायनिक प्रक्रियेद्वारे वीज निर्माण करते. या प्रक्रियेत कार्बन डायऑक्साइड किंवा अन्य प्रदूषक वायू निर्माण होत नाहीत. परिणामी केवळ पाण्याची वाफ उत्सर्जित होते.
त्यामुळे ही ट्रेन पर्यावरणपूरक, ऊर्जा कार्यक्षम आणि भविष्यातील वाहतुकीचा एक महत्त्वाचा पर्याय मानली जात आहे.
जींदमध्येच उभारला गेला ग्रीन हायड्रोजन प्लांट
या प्रकल्पातील सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे ट्रेनसाठी आवश्यक असणारा ग्रीन हायड्रोजन बाहेरून खरेदी करण्यात आलेला नाही. हरियाणातील जींद येथेच विशेष हरित हायड्रोजन उत्पादन केंद्र उभारण्यात आले आहे.
या प्लांटमध्ये इलेक्ट्रोलिसिस प्रक्रियेच्या मदतीने पाण्यापासून हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन वेगळे केले जातात. या प्रक्रियेसाठी नूतनीकरणक्षम ऊर्जेचा वापर करण्यात येतो. त्यामुळे तयार होणारा हायड्रोजन पूर्णपणे हरित आणि पर्यावरणपूरक मानला जातो.
या प्लांटमध्ये एकावेळी तब्बल 3,000 किलो हायड्रोजन साठवण्याची क्षमता आहे. त्यामुळे ट्रेनच्या नियमित संचालनासाठी आवश्यक इंधन उपलब्ध राहणार आहे.
जींद-सोनीपत मार्गाचीच निवड का?
भारतीय रेल्वेने या प्रकल्पासाठी जींद ते सोनीपत या मार्गाची निवड विशेष विचार करून केली आहे. हायड्रोजन ट्रेनच्या पहिल्या टप्प्यात अशा मार्गाची गरज होती जिथे सुरक्षितपणे चाचण्या घेता येतील आणि आवश्यक पायाभूत सुविधा उभारता येतील.
जींद-सोनीपत हा मार्ग लांबीच्या दृष्टीने योग्य असून येथे रेल्वे प्रशासनाला हायड्रोजन इंधन प्रणाली, सुरक्षा यंत्रणा आणि देखभाल प्रक्रियेची प्रभावी चाचणी घेणे शक्य होणार आहे.या मार्गावर मिळणारा अनुभव भविष्यात देशातील इतर रेल्वे मार्गांवर हायड्रोजन ट्रेन सुरू करण्यासाठी उपयोगी पडणार आहे.
सुरक्षेला सर्वोच्च प्राधान्य
हायड्रोजन हे अत्यंत ज्वलनशील इंधन असल्यामुळे सुरक्षेच्या बाबतीत विशेष काळजी घेण्यात आली आहे.
ट्रेनमध्ये आणि इंधन साठवणूक केंद्रांमध्ये अत्याधुनिक हायड्रोजन लीकेज डिटेक्टर बसविण्यात आले आहेत. याशिवाय फ्लेम डिटेक्टर, तापमान नियंत्रण यंत्रणा आणि इतर सुरक्षा सेन्सर्सची सुविधाही देण्यात आली आहे.
प्रकल्पाच्या सुरुवातीच्या काळात प्रशिक्षित तांत्रिक कर्मचारी ट्रेनमध्ये उपस्थित राहतील. तसेच नियमित तपासणी आणि देखभाल बंधनकारक करण्यात आली आहे.
भारताचे रेल्वे विद्युतीकरण जवळपास पूर्ण
भारतीय रेल्वेने मागील काही वर्षांत रेल्वे नेटवर्कच्या विद्युतीकरणामध्ये मोठी प्रगती केली आहे. देशातील जवळपास 100 टक्के रेल्वे मार्गांचे विद्युतीकरण पूर्ण करण्यात आले आहे.यामुळे कार्बन उत्सर्जनात मोठी घट झाली आहे. मात्र काही दुर्गम भागांमध्ये किंवा विशिष्ट परिस्थितींमध्ये हायड्रोजन ट्रेन हा एक पर्यायी उपाय ठरू शकतो.त्यामुळे विद्युतीकरणासोबतच हायड्रोजन तंत्रज्ञानाचा अभ्यास आणि विकास करण्यावरही भारतीय रेल्वे भर देत आहे.
जर्मनीचा अनुभव भारतासाठी धडा
जगातील पहिली व्यावसायिक हायड्रोजन ट्रेन 2018 मध्ये जर्मनीमध्ये सुरू करण्यात आली होती. सुरुवातीला या प्रकल्पाचे जगभर कौतुक झाले.जर्मनीने 14 हायड्रोजन ट्रेन सेवेत आणल्या होत्या. मात्र पुढील काही वर्षांत संचालन खर्च, इंधन निर्मितीचा खर्च आणि देखभाल यामुळे अनेक अडचणी निर्माण झाल्या.2024 पर्यंत या ट्रेनपैकी अनेक गाड्यांचा वापर कमी करण्यात आला किंवा थांबवण्यात आला. भविष्यात अधिक कार्यक्षम विद्युत पर्यायांचा वापर करण्यावर भर देण्यात आला.
यामुळे हायड्रोजन तंत्रज्ञानाबाबत अनेक प्रश्न निर्माण झाले.
जपान आणि चीनलाही अपेक्षित यश नाही
तंत्रज्ञान क्षेत्रातील महासत्ता मानल्या जाणाऱ्या जपानने 2022 मध्ये हायड्रोजन ट्रेनची चाचणी सुरू केली होती. मात्र अपेक्षित आर्थिक व्यवहार्यता अद्याप सिद्ध झालेली नाही.
चीनने देखील हायड्रोजन रेल्वेच्या चाचणी फेऱ्या सुरू केल्या आहेत. परंतु अद्याप मोठ्या प्रमाणावर व्यावसायिक सेवा सुरू करण्यात आलेली नाही.
या सर्व देशांमध्ये एकच समस्या प्रकर्षाने दिसून आली – खर्च.
हायड्रोजन उत्पादन, साठवणूक, वाहतूक आणि इंधन सेल तंत्रज्ञान यांचा खर्च अद्यापही मोठ्या प्रमाणावर आहे.
2,800 कोटी रुपयांची गुंतवणूक
भारतात सध्या तब्बल 35 हायड्रोजन ट्रेन खरेदी करण्याबाबत चर्चा सुरू आहे. या प्रकल्पासाठी सुमारे 2,800 कोटी रुपयांचा खर्च अपेक्षित आहे.
सरकार आणि रेल्वे प्रशासन या प्रकल्पाकडे भविष्यातील गुंतवणूक म्हणून पाहत आहेत. सुरुवातीला खर्च जास्त असला तरी तंत्रज्ञान विकसित झाल्यानंतर आणि उत्पादन वाढल्यानंतर खर्च कमी होण्याची अपेक्षा आहे.
भारतासाठी संधी की धोका?
तज्ज्ञांच्या मते भारतासमोर दोन मोठी आव्हाने आहेत. पहिले म्हणजे हायड्रोजन उत्पादनाचा खर्च कमी करणे आणि दुसरे म्हणजे आवश्यक पायाभूत सुविधा निर्माण करणे.जर भारताने ग्रीन हायड्रोजन उत्पादनात मोठी प्रगती केली तर रेल्वे, वाहतूक, उद्योग आणि ऊर्जा क्षेत्रात मोठी क्रांती घडू शकते.मात्र जर्मनी आणि इतर देशांच्या अनुभवावरून हा मार्ग सोपा नाही हेही स्पष्ट झाले आहे.
भविष्यातील दिशा
जींद-सोनीपत मार्गावरील प्रकल्प भारतीय रेल्वेसाठी एक महत्त्वाची चाचणी ठरणार आहे. या प्रयोगाचे यश किंवा अपयश भविष्यातील धोरण निश्चित करेल.
जर हा प्रकल्प यशस्वी ठरला, तर देशभरातील निवडक मार्गांवर हायड्रोजन ट्रेन सुरू करण्याचा मार्ग मोकळा होईल. तसेच भारत जागतिक हरित ऊर्जा क्रांतीत एक महत्त्वाचा खेळाडू म्हणून उदयास येऊ शकतो.सध्या संपूर्ण देशाचे लक्ष या ऐतिहासिक प्रयोगाकडे लागले आहे. जगातील अनेक देशांना अडचणी आलेल्या असताना भारत हा प्रयोग कितपत यशस्वी करतो, यावर भविष्यातील हरित वाहतुकीचे चित्र अवलंबून राहणार आहे.
