जगासाठी होर्मुझचे महत्त्व

जागतिक ऊर्जा व्यवस्थेचा कणा मानली जाणारी Strait of Hormuz ही समुद्रधुनी आजच्या घडीला केवळ एक भौगोलिक मार्ग नसून जागतिक अर्थव्यवस्थेचा “लाईफलाइन” बनली आहे. पर्शियन आखातातून (Persian Gulf) बाहेर पडणाऱ्या तेलवाहू जहाजांसाठी हा सर्वात महत्त्वाचा आणि सर्वाधिक वापरला जाणारा मार्ग आहे. जगातील सुमारे 20 ते 25 टक्के कच्च्या तेलाचा पुरवठा दररोज या अरुंद समुद्रधुनीतून होतो, ही बाबच तिच्या महत्त्वाची जाणीव करून देते.

या मार्गावर सौदी अरेबिया, इराण, इराक, कुवेत आणि संयुक्त अरब अमिराती यांसारख्या मोठ्या तेल उत्पादक देशांची निर्यात अवलंबून आहे. त्यामुळे होर्मुझमध्ये निर्माण होणारी कोणतीही अडचण थेट जागतिक तेलपुरवठ्यावर परिणाम करते. याचा परिणाम फक्त तेलाच्या किमतीपुरता मर्यादित राहत नाही, तर जागतिक व्यापार, औद्योगिक उत्पादन आणि आर्थिक स्थैर्यावरही होतो.

विशेषतः आशियाई देशांसाठी हा मार्ग जीवनवाहिनीच आहे. India, China आणि Japan यांसारख्या मोठ्या अर्थव्यवस्थांची ऊर्जा गरज मोठ्या प्रमाणात या मार्गावर अवलंबून आहे. या देशांकडे स्वतःचे तेलसाठे मर्यादित असल्यामुळे ते मोठ्या प्रमाणात आयातीवर अवलंबून आहेत. त्यामुळे होर्मुझमध्ये कोणताही अडथळा निर्माण झाला, तर त्याचा सर्वाधिक फटका या देशांना बसतो.

जर या समुद्रधुनीत अडथळा निर्माण झाला, तर तेलवाहू जहाजांचा पुरवठा खंडित होतो आणि जागतिक बाजारपेठेत तात्काळ परिणाम दिसून येतो. तेलाच्या किमती झपाट्याने वाढतात, ज्याचा परिणाम पेट्रोल, डिझेल आणि इतर इंधनांवर होतो. परिणामी वाहतूक खर्च वाढतो, उद्योगांचे उत्पादन खर्च वाढतात आणि शेवटी महागाई वाढते. अशा प्रकारे, होर्मुझमध्ये निर्माण झालेला तणाव हा जागतिक महागाईचा मोठा कारणीभूत ठरू शकतो.

भारतासाठी का धोक्याची घंटा?

India साठी होर्मुझमधील कोणतीही अस्थिरता ही अत्यंत गंभीर बाब आहे. भारताची सुमारे 80 टक्के ऊर्जा गरज आयातीवर अवलंबून आहे आणि त्यातील मोठा हिस्सा हा होर्मुझमार्गे येतो. त्यामुळे या मार्गावर कोणताही अडथळा निर्माण झाला, तर भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेला मोठा धोका निर्माण होतो.

जर हा मार्ग काही काळासाठी बंद झाला, तर भारतात पेट्रोल आणि डिझेलच्या किमतीत मोठी वाढ होण्याची शक्यता आहे. याचा थेट परिणाम सामान्य नागरिकांच्या जीवनावर होतो. वाहतूक खर्च वाढल्यामुळे वस्तूंच्या किमती वाढतात आणि महागाई वाढते. उद्योग क्षेत्रालाही याचा मोठा फटका बसतो, कारण उत्पादन खर्च वाढतो आणि नफा कमी होतो.

ऊर्जा सुरक्षेच्या दृष्टीने भारतासाठी ही परिस्थिती अत्यंत संवेदनशील आहे. त्यामुळे भारत सरकार, तेल कंपन्या आणि ऊर्जा क्षेत्रातील तज्ञ परिस्थितीवर सतत लक्ष ठेवून आहेत. पर्यायी ऊर्जा स्रोत आणि आयात मार्ग यांचा शोध घेण्याचे प्रयत्नही सुरू आहेत.

अमेरिका-इराण तणावाचा परिणाम

या संपूर्ण संकटाच्या पार्श्वभूमीवर United States आणि Iran यांच्यातील वाढता तणाव हा एक महत्त्वाचा घटक आहे. अलीकडील हवाई हल्ल्यांनंतर परिस्थिती अधिकच गंभीर झाली आहे. या तणावामुळे होर्मुझमधील सुरक्षा परिस्थिती ढासळली आहे.

अमेरिकेचे माजी अध्यक्ष Donald Trump यांनी इराणला स्पष्ट इशारा दिला होता की, होर्मुझचा मार्ग तातडीने खुला करावा. मात्र, इराणने पेरलेल्या समुद्री सुरुंगांमुळे हा मार्ग सुरक्षित करणे कठीण झाले आहे. त्यामुळे अमेरिका आणि इराणमधील तणाव आणखी वाढण्याची शक्यता आहे.

इराणची ‘ती’ मोठी चूक

या संकटात इराणची सर्वात मोठी चूक म्हणजे व्यवस्थापनातील त्रुटी ठरली आहे. युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर घाईघाईत घेतलेल्या निर्णयांमुळे ही परिस्थिती निर्माण झाली आहे.

• समुद्री सुरुंग पेरताना योग्य नोंदी ठेवण्यात अपयश
• तांत्रिक समन्वयाचा अभाव
• परिस्थितीचा अचूक अंदाज न घेता घेतलेले निर्णय

या सर्व गोष्टींमुळे इराण आज स्वतःच्याच जाळ्यात अडकला आहे. ही परिस्थिती “स्वतःच्या खड्ड्यात पडणे” या म्हणीला साजेशी ठरते.

पर्यायी मार्गाची घोषणा

या संकटावर तात्पुरता उपाय म्हणून इराणने जहाजांसाठी पर्यायी मार्ग जाहीर केला आहे. जहाजांना सुरक्षित मार्गाने प्रवेश आणि निर्गमन करण्यासाठी नवीन मार्ग निश्चित करण्यात आले आहेत. तसेच, मुख्य समुद्रधुनी टाळण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.

मात्र, हे उपाय तात्पुरते आहेत. जोपर्यंत मुख्य मार्ग पूर्णपणे सुरक्षित होत नाही, तोपर्यंत संकट कायम राहणार आहे. त्यामुळे जागतिक व्यापारावर याचे सावट राहण्याची शक्यता आहे.

जागतिक अर्थव्यवस्थेवर परिणाम

या संकटाचे परिणाम अत्यंत दूरगामी असू शकतात.

• कच्च्या तेलाच्या किमतीत वाढ
• जागतिक शेअर बाजारात अस्थिरता
• वाहतूक आणि उत्पादन खर्चात वाढ
• महागाईचा दबाव

विशेषतः विकसनशील देशांसाठी ही परिस्थिती अधिक आव्हानात्मक ठरू शकते. कारण त्यांची अर्थव्यवस्था आधीच नाजूक असते.

शांतता चर्चांवर परिणाम

Islamabad येथे होणाऱ्या अमेरिका-इराण शांतता चर्चांवरही या संकटाचा परिणाम होण्याची शक्यता आहे. तांत्रिक अडचणीमुळे चर्चा लांबू शकतात आणि दोन्ही देशांमध्ये अविश्वास वाढू शकतो. त्यामुळे युद्धविराम टिकवणे कठीण होऊ शकते.

तज्ञांचे मत आणि पुढील दिशा

आंतरराष्ट्रीय तज्ञांच्या मते, समुद्री सुरुंग हटवणे ही अत्यंत क्लिष्ट आणि वेळखाऊ प्रक्रिया आहे. यासाठी प्रगत तंत्रज्ञान, प्रशिक्षित मनुष्यबळ आणि आंतरराष्ट्रीय सहकार्य आवश्यक आहे.

सध्या परिस्थिती अत्यंत संवेदनशील आहे. पुढील काही दिवस निर्णायक ठरणार आहेत. इराण सुरुंग हटवण्यात कितपत यशस्वी ठरतो, अमेरिका आणि इतर देश कोणती भूमिका घेतात आणि जागतिक बाजारपेठ कशी प्रतिक्रिया देते, यावर या संकटाचा पुढील मार्ग ठरणार आहे.

read also:   https://ajinkyabharat.com/nagpur-hadarlan-hundyachy-chhalaala-kudhun-26-year-old-married-woman-commits-suicide-with-husband-chaughanwar-crime/