आपण अनेकदा आकाशात विमान उडताना पाहतो. विमानाचा वेग, त्याची उंची किंवा त्याचा आवाज याबद्दल चर्चा होते. मात्र, विमानाच्या मागे लांबपर्यंत दिसणारी पांढरी रेषा अनेकांच्या कुतूहलाचा विषय ठरते. काहींना ती धूर वाटते, तर काहीजण ती एखाद्या रासायनिक पदार्थाची फवारणी असल्याचा गैरसमज करतात. प्रत्यक्षात मात्र या पांढऱ्या रेषेमागे अत्यंत सोपे आणि वैज्ञानिक कारण दडलेले आहे.
ही पांढरी रेषा ‘कॉन्ट्रेइल’ (Contrail) म्हणून ओळखली जाते. तिचा पूर्ण अर्थ ‘कॉन्डेन्सेशन ट्रेल’ (Condensation Trail) असा आहे. ही रेषा विमानातून बाहेर पडणारा धूर नसून, वातावरणातील तापमान, आर्द्रता आणि विमानाच्या इंजिनातून बाहेर पडणाऱ्या गरम वाफेच्या संयोगातून तयार होणारी नैसर्गिक प्रक्रिया आहे.
कॉन्ट्रेइल म्हणजे नेमकं काय?
विमानाचे इंजिन इंधन जाळून प्रचंड ऊर्जा निर्माण करते. या प्रक्रियेदरम्यान कार्बन डायऑक्साइडसह मोठ्या प्रमाणात पाण्याची वाफ (Water Vapour) तयार होते. विमान साधारणतः ३०,००० ते ४०,००० फूट उंचीवर उडत असते. या उंचीवर तापमान उणे ५० ते उणे ७० अंश सेल्सिअसपर्यंत घसरलेले असते.
Related News
विमान रद्द केल्याने प्रवाशांचा संताप ! संतप्त प्रवाशांचे धावपट्टीवरच ठिय्या आंदोलन!
दिया मिर्झाच्या दिवाळी व्हिडीओवरून राजकीय वाद पेटला! महापौर रितू तावडेंचा संताप; म्हणाल्या, ‘दिवाळी हिंदूंचा सण!’
‘मेडे… मेडे…’ पायलटची शेवटची हाक! 32 हजार फूट उंचीवरून विमान कोसळले, 9 जणांचा मृत्यू
FD मध्ये गुंतवणूक करणाऱ्यांसाठी मोठी बातमी! 5 बँकांमध्ये मिळतेय 7.5% पर्यंत व्याज
अमेरिकेत हवेतच दोन हेलिकॉप्टरची समोरासमोर धडक! तिघांचा जागीच मृत्यू, भीषण अपघाताने खळबळ
प्री-वेडिंग शूटदरम्यान फुग्यांसोबत हवेत उडाली नवरी; 1 फोटोशूट आणि जीवघेणा थरार!
सापाचं विष सोन्यापेक्षा महाग! 1 ग्रॅमची किंमत ऐकून व्हाल थक्क; किती ग्रॅम सोनं मिळेल?
महायुतीत मोठा संशय! ‘मातोश्री प्रेमी’ कोण? नितेश राणेंच्या विधानाने राजकीय खळबळ
DA Hike 2026 : दिवाळीपूर्वी केंद्रीय कर्मचाऱ्यांना मोठं गिफ्ट! महागाई भत्त्यात 3% वाढ
“मी प्रस्थापित गिळलाय!” रविराज साबळेंचा हुंकार; 20 हजारांहून अधिक मतांनी वेधलं लक्ष
ना रस्ता, ना पूल; पाण्यावर 40.74 किमी धावली बाईक! झांग शुए यांचा थक्क करणारा विश्वविक्रम
नव्या कारचा आनंद क्षणात मावळला! 24 तासांत गाडीवर ओरखडे, शेजाऱ्यांवर संशय
अशा थंड वातावरणात इंजिनातून बाहेर पडणारी गरम वाफ लगेचच गोठते आणि तिचे सूक्ष्म बर्फाच्या कणांमध्ये रूपांतर होते. हे लाखो बर्फाचे कण सूर्यप्रकाश परावर्तित करतात आणि त्यामुळे आकाशात पांढरी रेषा स्पष्ट दिसू लागते. यालाच कॉन्ट्रेइल म्हटले जाते.
ही रेषा धूर नसते
अनेकांना विमानाच्या मागे दिसणारी पांढरी रेषा म्हणजे धूर वाटतो. पण प्रत्यक्षात ती धूर नसून बर्फाच्या अतिशय सूक्ष्म स्फटिकांनी तयार झालेली असते.
याची तुलना हिवाळ्यात आपल्या तोंडातून बाहेर पडणाऱ्या पांढऱ्या वाफेशी करता येते. थंड वातावरणात गरम श्वास बाहेर पडताच त्यातील आर्द्रता लहान पाण्याच्या थेंबांमध्ये किंवा बर्फाच्या कणांमध्ये बदलते आणि पांढऱ्या स्वरूपात दिसते. विमानाच्या बाबतीतही हाच वैज्ञानिक सिद्धांत लागू होतो.
प्रत्येक विमानामागे पांढरी रेषा का दिसत नाही?
हा प्रश्न अनेकांना पडतो. प्रत्येक विमान समान उंचीवर किंवा समान हवामानात उडत नाही.
कॉन्ट्रेइल तयार होण्यासाठी तीन महत्त्वाच्या अटी आवश्यक असतात.
- वातावरणातील तापमान अत्यंत कमी असणे.
- हवेत पुरेशी आर्द्रता असणे.
- विमान योग्य उंचीवर उडत असणे.
यापैकी कोणतीही अट पूर्ण झाली नाही तर विमानामागे पांढरी रेषा तयार होणार नाही किंवा ती फारच क्षणभर दिसेल.
कधी काही सेकंदांत नाहीशी होते, तर कधी तासनतास टिकते?
आकाशात दिसणारी पांढरी रेषा किती वेळ टिकेल हे पूर्णपणे वातावरणावर अवलंबून असते.
जर वरच्या वातावरणात हवा कोरडी असेल, तर बर्फाचे कण लगेच विरघळतात आणि काही सेकंदांत रेषा नाहीशी होते.
पण जर वातावरणात आर्द्रता जास्त असेल, तर हे बर्फाचे कण बराच वेळ टिकून राहतात. काही वेळा ते विस्तारत जातात आणि पातळ ढगांसारखे दिसू लागतात. त्यामुळे आकाशात अनेक तास पांढऱ्या रेषा दिसत राहतात.
हवामानावर होतो का परिणाम?
शास्त्रज्ञांच्या मते, दीर्घकाळ टिकणारे कॉन्ट्रेइल काही प्रमाणात हवामानावर परिणाम करू शकतात.
हे कृत्रिम ढग सूर्यप्रकाशाचा काही भाग परावर्तित करतात, तसेच पृथ्वीवरून बाहेर जाणारी उष्णताही काही प्रमाणात अडवतात. त्यामुळे स्थानिक पातळीवर तापमानात किरकोळ बदल होऊ शकतात. यावर जगभरात विविध संशोधन सुरू असून विमान वाहतुकीचा हवामानावर होणारा परिणाम समजून घेण्यासाठी वैज्ञानिक सातत्याने अभ्यास करत आहेत.
कॉन्ट्रेइल आणि ढग यांच्यातील संबंध
काही वेळा विमानामागे तयार झालेली पांढरी रेषा हळूहळू रुंद होत जाते आणि नैसर्गिक ढगांमध्ये मिसळते.
विशेषतः वातावरणात आर्द्रता जास्त असल्यास कॉन्ट्रेइलचे रूपांतर कृत्रिम सिरस (Cirrus) प्रकारच्या ढगांमध्ये होऊ शकते. त्यामुळे काही वेळा संपूर्ण आकाशात पांढरे पट्टे किंवा ढगांचे जाळे तयार झाल्यासारखे दिसते.
सोशल मीडियावरील गैरसमज
गेल्या काही वर्षांत सोशल मीडियावर विमानातून रसायनांची फवारणी केली जाते, अशा प्रकारचे अनेक दावे व्हायरल झाले. मात्र, जगभरातील हवामान तज्ज्ञ, विमानतज्ज्ञ आणि वैज्ञानिक संस्थांनी हे दावे अनेकदा फेटाळले आहेत.
विमानामागे दिसणारी पांढरी रेषा ही केवळ वातावरणातील तापमान आणि पाण्याच्या वाफेमुळे तयार होणारी नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. त्यामुळे अशा अफवांवर विश्वास ठेवण्यापेक्षा वैज्ञानिक माहितीवर आधारित निष्कर्ष स्वीकारणे अधिक योग्य ठरते.
विमानाचा प्रकारही महत्त्वाचा
सर्व विमानांची इंजिने समान प्रकारची नसतात. इंजिनाची कार्यक्षमता, इंधनाचा वापर आणि उड्डाणाची उंची यानुसार कॉन्ट्रेइल तयार होण्याचे प्रमाण बदलू शकते.
आधुनिक विमानांची इंजिने अधिक कार्यक्षम असल्याने काही परिस्थितींमध्ये कमी प्रमाणात किंवा अल्पकाळासाठी कॉन्ट्रेइल तयार होतो.
वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून महत्त्व
कॉन्ट्रेइलचा अभ्यास केवळ विमान वाहतुकीपुरता मर्यादित नाही. हवामान बदल, वातावरणातील आर्द्रता, तापमानातील बदल आणि पृथ्वीच्या ऊर्जा संतुलनाचा अभ्यास करण्यासाठीही त्याचा उपयोग होतो.
यामुळे भविष्यात अधिक पर्यावरणपूरक विमान तंत्रज्ञान विकसित करण्यासाठीही संशोधकांना मदत होत आहे.
आकाशात विमानामागे दिसणारी पांढरी रेषा ही कोणताही धूर किंवा रहस्यमय पदार्थ नसून, ‘कॉन्ट्रेइल’ नावाची पूर्णपणे नैसर्गिक वैज्ञानिक प्रक्रिया आहे. विमानाच्या इंजिनातून बाहेर पडणारी गरम पाण्याची वाफ अतिशय थंड वातावरणाच्या संपर्कात येऊन सूक्ष्म बर्फाच्या कणांमध्ये बदलते आणि त्यातून ही पांढरी रेषा तयार होते.
ही रेषा किती वेळ टिकेल हे वातावरणातील तापमान, आर्द्रता आणि उड्डाणाच्या उंचीवर अवलंबून असते. त्यामुळे पुढच्या वेळी आकाशात विमानामागे पांढरी रेषा दिसली, तर ती धूर नसून विज्ञानाचा एक सुंदर नमुना असल्याचे निश्चित लक्षात ठेवा.
