नवी दिल्ली : राष्ट्रीय शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषद (NCERT) यांच्या इयत्ता 9 वीच्या सामाजिक शास्त्राच्या नव्या पुस्तकात 1975 मधील आणीबाणी (Emergency) या भारतीय इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाच्या आणि वादग्रस्त विषयाचा समावेश करण्यात आला आहे. या निर्णयामुळे देशभरात राजकीय, शैक्षणिक आणि सामाजिक स्तरावर मोठी चर्चा सुरू झाली आहे. काही जण या निर्णयाचे स्वागत करत असताना, तर काहींनी यावर आक्षेप नोंदवला आहे.
NCERT च्या ‘Understanding Society: India and Beyond – Part 1’ या नव्या पुस्तकामध्ये भारतीय लोकशाहीच्या प्रवासातील विविध टप्प्यांचा आढावा घेण्यात आला आहे. याचाच भाग म्हणून 25 जून 1975 रोजी लागू करण्यात आलेल्या आणीबाणीचा सविस्तर धडा विद्यार्थ्यांसाठी समाविष्ट करण्यात आला आहे.
पहिल्यांदाच शालेय अभ्यासक्रमात आणीबाणी
आतापर्यंत आणीबाणीविषयीची माहिती प्रामुख्याने उच्च शिक्षणाच्या अभ्यासक्रमात किंवा स्पर्धा परीक्षांच्या तयारीदरम्यान शिकवली जात होती. मात्र, प्रथमच शालेय स्तरावर विद्यार्थ्यांना या ऐतिहासिक घटनाक्रमाची माहिती दिली जाणार आहे.
Related News
अनिशा माजगावकरांना पुन्हा मनसेत घेताना राज ठाकरेंची मोठी खंत; म्हणाले, ‘जे झालं ते चुकीचंच’ 3 मोठे मुद्दे!
‘मित्र कुठे आहे सांग’ तरुणाला बेदम मारहाण केल्याचा आरोप, संभाजीनगरात खळबळ ; 2 मोठे दावे
पिंपरीत 7 भटक्या कुत्र्यांचा 5 वर्षीय चिमुरडीवर भीषण हल्ला; 46 सेकंद लचके तोडले, शरीरावर 90 टाके
तुकाराम मुंढेंनी मित्रांसाठी स्वतः बनवला चहा, देशभरातून होतंय कौतुक! 1 व्हिडीओने जिंकली मनं!
108 हेल्पलाईन ठरली ‘हेल्पलेस’! 7 वेळा फोन, 2 तास प्रतीक्षा; अखेर गर्भवती महिलेचा बाळासह दुर्दैवी मृत्यू
मनोज जरांगेंचा सरकारला कडक इशारा! ‘29 ऑगस्टनंतर मंत्र्यांना मराठवाड्यात फिरू देणार नाही’; बावनकुळे-शिरसाटांवर गंभीर आरोप
माजी चेअरमन एल. खियांगते अटकेत;17व्या दिवशी विद्यार्थ्यांचं आंदोलन पेटलं !JPSC परीक्षा घोटाळ्याला मोठा धक्का!
पेपर लीकवाल्यांवर एकनाथ शिंदेंचा कडक इशारा! 10 वर्षांची शिक्षा, 10 कोटींचा दंड; विद्यार्थ्यांच्या भवितव्याशी खेळणाऱ्यांना सोडणार नाही
2047 विकसित भारतासाठी रवींद्र चव्हाणांचं मोठं आवाहन ; जातीय भिंती तोडा, राष्ट्रभक्तीचा धागा जपा!
नेहा बोरा कोण आहेत? जंतर-मंतरपासून रांचीपर्यंत चर्चेत आलेल्या विद्यार्थी नेत्या; जाणून घ्या शिक्षण आणि राजकीय प्रवास
शिक्षण क्षेत्रातील तज्ज्ञांच्या मते, भारतीय लोकशाहीची जडणघडण, संविधानिक मूल्ये, नागरिकांचे अधिकार आणि शासनव्यवस्थेतील संतुलन समजून घेण्यासाठी विद्यार्थ्यांना अशा ऐतिहासिक घटनांची माहिती असणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या विषयाचा अभ्यासक्रमात समावेश करण्यात आल्याचे सांगितले जात आहे.
काय आहे आणीबाणी?
भारतीय राज्यघटनेत विशिष्ट परिस्थितीत देशात आणीबाणी लागू करण्याची तरतूद आहे. राष्ट्रीय सुरक्षा, अंतर्गत अस्थिरता किंवा इतर गंभीर संकटाच्या वेळी केंद्र सरकार राष्ट्रपतींच्या मंजुरीने आणीबाणी लागू करू शकते.
25 जून 1975 रोजी तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्या कार्यकाळात देशात अंतर्गत आणीबाणी लागू करण्यात आली होती. भारतीय लोकशाहीच्या इतिहासातील हा सर्वात चर्चेचा आणि वादग्रस्त कालखंड मानला जातो.
अलाहाबाद उच्च न्यायालयाच्या निकालाचा उल्लेख
NCERT च्या नव्या धड्यात अलाहाबाद उच्च न्यायालयाच्या ऐतिहासिक निकालाचाही उल्लेख करण्यात आला आहे. या निकालात तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्या निवडणुकीसंदर्भात गंभीर निरीक्षणे नोंदवण्यात आली होती.
पुस्तकातील माहितीनुसार, या निर्णयानंतर देशातील राजकीय वातावरण तापले. विरोधी पक्षांनी आंदोलनाचा मार्ग स्वीकारला. त्यानंतर निर्माण झालेल्या परिस्थितीत 25 जून 1975 रोजी आणीबाणी लागू करण्यात आली.
विद्यार्थ्यांना न्यायव्यवस्थेची भूमिका, घटनात्मक प्रक्रिया आणि लोकशाही संस्थांचे महत्त्व समजावे, या उद्देशाने या घटनांचा उल्लेख करण्यात आल्याचे मानले जाते.
धड्यात कोणत्या बाबींचा समावेश?
NCERT च्या नव्या धड्यात खालील मुद्द्यांवर विशेष भर देण्यात आला आहे:
- आणीबाणी म्हणजे काय?
- भारतीय संविधानातील आणीबाणीच्या तरतुदी
- 1975 मध्ये आणीबाणी लागू होण्याची पार्श्वभूमी
- न्यायालयीन प्रक्रियेची भूमिका
- नागरिकांचे मूलभूत अधिकार
- लोकशाही व्यवस्थेवरील परिणाम
- प्रसारमाध्यमांवरील निर्बंध
- राजकीय घडामोडी आणि विरोधी पक्षांची भूमिका
- निवडणुका आणि लोकशाहीची पुनर्स्थापना
विद्यार्थ्यांना अवघड राजकीय विषय सोप्या भाषेत समजावून सांगण्यासाठी धड्याची मांडणी करण्यात आली आहे.
लोकशाही आणि संविधान समजून घेण्याचा प्रयत्न
शिक्षणतज्ज्ञांच्या मते, इतिहासातील महत्त्वाच्या घटनांचा अभ्यास केल्याने विद्यार्थ्यांमध्ये लोकशाहीविषयी जागरूकता निर्माण होते. संविधानाने दिलेले अधिकार, न्यायालयांचे महत्त्व आणि शासनाच्या निर्णयांचे परिणाम यांची माहिती मिळते.
NCERT ने या धड्याद्वारे विद्यार्थ्यांना केवळ इतिहास शिकवण्याऐवजी लोकशाही मूल्यांची ओळख करून देण्याचा प्रयत्न केल्याचे बोलले जात आहे.
21 महिन्यांनंतर संपली आणीबाणी
देशात लागू करण्यात आलेली आणीबाणी जवळपास 21 महिने कायम होती. या कालावधीत अनेक राजकीय आणि सामाजिक घडामोडी घडल्या. नागरिकांच्या अधिकारांवर निर्बंध आल्याची टीका झाली, तर सरकारने देशातील स्थैर्यासाठी हा निर्णय आवश्यक असल्याचे म्हटले होते.
जानेवारी 1977 मध्ये सार्वत्रिक निवडणुकांची घोषणा करण्यात आली. त्यानंतर मार्च 1977 मध्ये आणीबाणी अधिकृतपणे समाप्त करण्यात आली. निवडणुकांनंतर लोकशाही प्रक्रियेची पुनर्स्थापना झाली आणि भारतीय राजकारणात मोठे बदल घडून आले.
नव्या धड्यावरून राजकीय वाद
NCERT च्या या नव्या पुस्तकावरून राजकीय वादालाही सुरुवात झाली आहे. काही राजकीय पक्ष आणि इतिहास अभ्यासकांनी या धड्याच्या मांडणीवर प्रश्न उपस्थित केले आहेत. त्यांच्या मते, इतिहासाचे सादरीकरण संतुलित आणि सर्व बाजू मांडणारे असावे.
दुसरीकडे, अनेक शिक्षणतज्ज्ञांनी विद्यार्थ्यांना भारतीय लोकशाहीतील महत्त्वाच्या घटनांची माहिती मिळणे आवश्यक असल्याचे सांगत या निर्णयाचे समर्थन केले आहे.
विद्यार्थ्यांसाठी का महत्त्वाचा ठरणार हा धडा?
तज्ज्ञांच्या मते, हा धडा विद्यार्थ्यांना केवळ एका ऐतिहासिक घटनेची माहिती देणार नाही, तर लोकशाहीची ताकद, संविधानाचे महत्त्व आणि नागरिक म्हणून असलेल्या जबाबदाऱ्यांची जाणीवही करून देईल.
आजच्या डिजिटल युगात माहितीचा मोठा साठा उपलब्ध असला तरी प्रमाणित आणि अभ्यासपूर्ण माहिती विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचणे गरजेचे आहे. NCERT च्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना इतिहासाचा हा महत्त्वाचा अध्याय समजण्याची संधी मिळणार आहे.
NCERT च्या इयत्ता 9 वीच्या नव्या सामाजिक शास्त्राच्या पुस्तकात 1975 च्या आणीबाणीचा समावेश हा शिक्षण क्षेत्रातील महत्त्वाचा निर्णय मानला जात आहे. भारतीय लोकशाहीच्या इतिहासातील एका निर्णायक आणि वादग्रस्त कालखंडाची माहिती आता विद्यार्थ्यांना शालेय स्तरावर मिळणार आहे. मात्र, या विषयाच्या समावेशामुळे सुरू झालेली चर्चा आणि राजकीय वाद आगामी काळात आणखी तीव्र होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. भारतीय लोकशाही, संविधान आणि नागरिकांचे अधिकार समजून घेण्यासाठी हा धडा विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वपूर्ण ठरणार आहे.
