मैसूर पाकच्या नावामागची रंजक कहाणी; राजवाड्यातील प्रयोगातून जन्माला आला लोकप्रिय गोड पदार्थ?
दक्षिण भारतातील प्रसिद्ध मिठाई म्हटलं की मैसूर पाकचं नाव आवर्जून घेतलं जातं. तोंडात टाकताच विरघळणारी, तुपाचा भरपूर स्वाद असलेली आणि सोनेरी रंगाची ही मिठाई आज केवळ कर्नाटकापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. महाराष्ट्रासह देशभरात मैसूर पाकला मोठी मागणी आहे. लग्नसमारंभ, सण-उत्सव किंवा एखाद्या खास प्रसंगी मिठाईच्या ताटात मैसूर पाक दिसतोच.
पण तुम्ही कधी विचार केला आहे का की या मिठाईला ‘मैसूर पाक’ हे नाव नेमकं कसं मिळालं? या नावामागे एका राजवाड्याची, एका स्वयंपाक्याची आणि कदाचित एका अनपेक्षित स्वयंपाकघरातील प्रयोगाची रंजक कहाणी दडलेली आहे.
मैसूर पाकचा जन्म मैसूरच्या राजवाड्यात?
मैसूर पाकच्या उत्पत्तीची सर्वाधिक लोकप्रिय कथा मैसूरच्या राजघराण्याशी जोडली जाते. ही घटना म्हैसूर संस्थानचे महाराज कृष्णराज वोडेयार चतुर्थ यांच्या काळातील असल्याचं सांगितलं जातं. महाराजांना खाद्यपदार्थ आणि पाककलेची विशेष आवड होती. त्यामुळे राजवाड्यातील स्वयंपाकघरात वेगवेगळ्या पदार्थांचे प्रयोग होत असत.
Related News
IND vs SL: पंतला अतिआक्रमक फलंदाजी नडली; मनगटाला गंभीर दुखापत, मैदान सोडावं लागलं!
ज्येष्ठ अभिनेत्री आशा सिंह जयसवाल यांचं निधन; ‘महाभारत’मधील कृपीची भूमिका गाजली
कल्याणमध्ये डॉक्टरवर रुग्णाच्या मुलाचा हल्ला; केबिनबाहेर काढलं, तरी पुन्हा आत येऊन मारहाण
भाजपचा अंतर्गत वाद चव्हाट्यावर! शेकडो पदाधिकाऱ्यांचा शिवसेनेत प्रवेश; कल्याण-डोंबिवलीत मोठा धक्का
साखरेचे भाव 70 रुपयांवर! सरकारचा मास्टरप्लॅन; आता खाण्याची आणि व्यावसायिक साखर वेगळी होणार?
Khavdya Dongar Case : संभाजीनगरच्या ‘खवड्या डोंगरा’चं रहस्य काय? नावामागची कहाणी ऐकून बसेल धक्का!
‘Mirzapur’नंतर अभिनेत्रीच्या चारित्र्यावर प्रश्न; म्हणाली, ‘लोकांना वाटलं ते मला विकत घेऊ शकतात’
घरी मृत्यू झाल्यानंतर कोणते अवयव दान करता येतात? जाणून घ्या तज्ज्ञांची महत्त्वाची माहिती
अखेर मुहूर्त ठरला? राष्ट्रवादीच्या विलिनीकरणावर 29 ऑगस्टला मोठी बैठक; शरद पवार काय निर्णय घेणार?
कमी खाता, तरी वजन वाढतंय? या 5 सवयी ठरू शकतात मुख्य कारण!
बांगलादेशात हिंदू कुटुंबातील चौघांचा संशयास्पद मृत्यू; बंद घर उघडताच पोलिसांच्या पायाखालची जमीन सरकली
“तुझ्या पप्पांना सोडून देते रे…” कुणालच्या आईची आर्त विनवणी; खवड्या डोंगर प्रकरणाला नवा ट्विस्ट!
याच राजवाड्यातील स्वयंपाकी काकासुरा मडप्पा यांचं नाव मैसूर पाकच्या इतिहासात विशेष महत्त्वाचं मानलं जातं. एका कथेनुसार, महाराजांसाठी काहीतरी नवीन तयार करण्याची जबाबदारी मडप्पा यांच्यावर आली होती. त्यांनी स्वयंपाकघरातील सहज उपलब्ध असलेल्या तीन पदार्थांचा आधार घेतला—बेसन, साखर आणि तूप.
या तीन घटकांच्या मिश्रणातून तयार झालेला पदार्थ आजच्या मैसूर पाकचा सुरुवातीचा अवतार असल्याचं सांगितलं जातं.
साखरेचा पाक जास्त शिजला आणि तयार झाला नवा पदार्थ?
मैसूर पाकच्या जन्माबाबतची सर्वात रंजक गोष्ट म्हणजे हा पदार्थ एका ‘किचन एक्सपेरिमेंट’चा परिणाम असल्याची कथा.
कथेनुसार, मडप्पा साखरेचा पाक तयार करत असताना तो अपेक्षेपेक्षा थोडा जास्त वेळ आचेवर राहिला. त्यानंतर त्यात बेसन आणि तूप मिसळण्यात आलं. या प्रक्रियेतून सोनेरी रंगाचा, किंचित दाणेदार आणि तोंडात विरघळणारा पदार्थ तयार झाला.
हा पदार्थ ना नेहमीच्या मिठाईसारखा होता, ना त्याची रचना आधी तयार केलेल्या कोणत्याही पदार्थासारखी. मात्र त्याची चव आणि पोत इतकी वेगळी होती की तो महाराजांना आवडला.
ही घटना खरोखर अपघाती होती की मडप्पा यांनी जाणीवपूर्वक प्रयोग केला होता, याचा ठोस ऐतिहासिक पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे ही कथा इतिहासापेक्षा लोकपरंपरेचा भाग मानली जाते.
मग ‘मैसूर पाक’ हे नाव कसं पडलं?
नावामागची कथा या मिठाईइतकीच साधी आणि रंजक आहे.
महाराजांनी या नव्या मिठाईचं नाव विचारल्यावर मडप्पा यांनी त्याला ‘मैसूर पाक’ किंवा कन्नडमध्ये ‘मैसूरु पाक’ असं नाव दिल्याचं सांगितलं जातं.
इथे ‘पाक’ या शब्दाचा अर्थ समजून घेणं महत्त्वाचं आहे. कन्नड भाषेतील ‘पाक’ किंवा ‘पाका’ हा शब्द पाककृती, शिजवण्याची प्रक्रिया किंवा गोड पदार्थाशी संबंधित अर्थाने वापरला जातो. त्यामुळे ‘मैसूरु पाक’ म्हणजे साधारणपणे मैसूरशी संबंधित गोड पदार्थ किंवा मैसूरची पाककृती असा अर्थ लावला जातो.
म्हणजेच या नावामध्ये कोणताही मोठा गूढ अर्थ नसून, मैसूरच्या राजवाड्यात तयार झालेल्या या गोड पदार्थाला त्याच ठिकाणाशी जोडून नाव देण्यात आलं, अशी लोकप्रिय समजूत आहे.
राजवाड्यातून मिठाईच्या दुकानापर्यंतचा प्रवास
मैसूर पाक महाराजांना आवडल्यानंतर हा पदार्थ राजवाड्याच्या बाहेरही पोहोचल्याचं सांगितलं जातं. मडप्पा यांनी नंतर राजवाड्याबाहेर मिठाईचं दुकान सुरू केल्याची कथा प्रसिद्ध आहे.
मैसूरमधील प्रसिद्ध गुरु स्वीट्सशीही या कथेला जोडले जाते. या दुकानाच्या वर्तमान मालकांच्या कुटुंबीय परंपरेनुसार, मडप्पा यांच्याशी त्यांच्या व्यवसायाचा संबंध असल्याचं सांगितलं जातं.
मात्र या दाव्यांना अधिकृत राजवाडा नोंदी किंवा ठोस शैक्षणिक ऐतिहासिक पुरावे असल्याचं स्पष्टपणे आढळत नाही. त्यामुळे ही माहिती लोककथा आणि पिढ्यान् पिढ्या सांगितल्या गेलेल्या कौटुंबिक परंपरेचा भाग म्हणून पाहणं योग्य ठरेल.
कर्नाटकातून देशभर पोहोचला मैसूर पाक
हळूहळू मैसूर पाक कर्नाटकाच्या बाहेर पोहोचला. तमिळनाडू, आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणासह दक्षिण भारतातील अनेक भागांमध्ये त्याची लोकप्रियता वाढली. त्यानंतर देशाच्या इतर भागांमध्येही ही मिठाई पोहोचली.
आज दक्षिण भारतीय लग्नसमारंभ, धार्मिक कार्यक्रम, सण आणि विविध उत्सवांमध्ये मैसूर पाक आवर्जून दिला जातो. दुकानांमध्येही त्याच्या अनेक प्रकार पाहायला मिळतात.
सॉफ्ट की हार्ड? मैसूर पाकचेही आहेत प्रकार
मैसूर पाकची खासियत म्हणजे त्याची पोत एकसारखी नसते. साधारणपणे त्याचे दोन प्रमुख प्रकार लोकप्रिय आहेत.
पारंपरिक प्रकार तुलनेने घट्ट, किंचित दाणेदार आणि तोंडात घेतल्यावर सहज तुकडे होणारा असतो. दुसरा प्रकार अधिक तुपकट आणि मऊ असतो. हा प्रकार तोंडात टाकताच अक्षरशः विरघळतो.
आज अनेक मिठाईच्या दुकानांमध्ये ‘माऊथ मेल्टिंग’ अर्थात तोंडात विरघळणारा मैसूर पाक अधिक लोकप्रिय आहे. त्यात तुपाचा वापर अधिक असल्यामुळे त्याची चव समृद्ध आणि पोत अतिशय मऊ असते.
आधुनिक काळात चॉकलेट मैसूर पाकसारखे प्रयोगही केले जात आहेत. मात्र हे प्रकार पारंपरिक मैसूर पाकपेक्षा आधुनिक आणि प्रयोगशील स्वरूपाचे आहेत.
मैसूर पाकची कथा किती खरी?
मैसूर पाकच्या उत्पत्तीची कथा ऐकायला आकर्षक असली तरी तिच्याकडे थोड्या सावधपणे पाहणं गरजेचं आहे. या कथेला पुष्टी देणारी राजवाड्याची अधिकृत नोंद किंवा ठोस ऐतिहासिक दस्तऐवज सर्वमान्यपणे उपलब्ध नाही.
काही कथांमध्ये या मिठाईच्या जन्माचा कालखंडही वेगवेगळा सांगितला जातो. त्यामुळे काकासुरा मडप्पा, महाराज कृष्णराज वोडेयार आणि राजवाड्यातील स्वयंपाकघराशी जोडलेली कथा ही मोठ्या प्रमाणावर मौखिक परंपरेतून पुढे आलेली मानली जाते.
त्यामुळे मैसूर पाकची कहाणी ही ‘इतिहास’ आणि ‘लोककथा’ यांच्या सीमेवर उभी आहे. तिच्यातील प्रत्येक तपशील निश्चित ऐतिहासिक सत्य आहे, असं म्हणणं योग्य ठरणार नाही.
एका घासात शंभर वर्षांची कहाणी
आज मैसूर पाक केवळ एक मिठाई राहिलेली नाही. त्याच्या प्रत्येक तुकड्यामागे दक्षिण भारतातील खाद्यसंस्कृती, राजघराण्यांची पाककला आणि पिढ्यान् पिढ्या चालत आलेल्या मिठाईच्या परंपरेची झलक पाहायला मिळते.
बेसन, साखर आणि तूप या मोजक्या पदार्थांपासून तयार होणाऱ्या या मिठाईने शतकभरात देशभरात आपली वेगळी ओळख निर्माण केली. तिच्या नावाची कथा खरी असो किंवा लोककथेचा भाग असो, ती मैसूर पाकची लोकप्रियता मात्र अधिकच वाढवते.
त्यामुळे पुढच्या वेळी तोंडात विरघळणारा मैसूर पाक हातात पडला, तेव्हा फक्त त्याची चव घेऊ नका; त्या एका घासासोबत राजवाड्यातील स्वयंपाकघर, काकासुरा मडप्पा आणि ‘मैसूरु पाक’ या नावाची रंजक कहाणीही नक्की आठवा.
Read Also : https://ajinkyabharat.com/home-2/
