लोणावळा चिक्की आणि माहूरच्या रेणुका माता तांबूलला GI टॅग मिळाला आहे. या नव्या मानांकनामुळे महाराष्ट्रातील GI टॅग प्राप्त उत्पादनांची संख्या 50 वर पोहोचली आहे. जाणून घ्या इतिहास, महत्त्व आणि या निर्णयाचा परिणाम.
मोठा सन्मान! लोणावळा चिक्की आणि माहूरच्या रेणुका माता तांबूलला GI टॅग; महाराष्ट्रातील GI उत्पादनांची संख्या 50 वर
महाराष्ट्राच्या खाद्यसंस्कृती आणि धार्मिक परंपरेसाठी अभिमानाची बातमी समोर आली आहे. राज्यातील दोन वैशिष्ट्यपूर्ण आणि ऐतिहासिक परंपरा जपणाऱ्या उत्पादनांना भौगोलिक मानांकन अर्थात Geographical Indication (GI) Tag प्राप्त झाला आहे. प्रसिद्ध लोणावळा चिक्की आणि नांदेड जिल्ह्यातील माहूर गडावरील रेणुका माता तांबूल यांना केंद्र सरकारच्या चेन्नई येथील भौगोलिक मानांकन नोंदणी कार्यालयाने अधिकृत GI टॅग प्रदान केला आहे. या नव्या मानांकनामुळे महाराष्ट्रातील GI टॅग प्राप्त उत्पादनांची संख्या आता 50 वर पोहोचली असून राज्याच्या सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि पारंपरिक वारशाला मोठी आंतरराष्ट्रीय ओळख मिळाली आहे.
ही प्रक्रिया पूर्ण करण्यासाठी गेली तीन वर्षे सातत्याने पाठपुरावा करण्यात आला होता. ऐतिहासिक कागदपत्रे, उत्पादनाची वैशिष्ट्ये, परंपरा आणि त्या भागाशी असलेले भौगोलिक नाते यांचा सखोल अभ्यास करून अर्ज सादर करण्यात आला होता. अखेर या प्रयत्नांना यश मिळाले असून महाराष्ट्रासाठी हा अभिमानाचा क्षण मानला जात आहे.
Related News
स्नॅपचॅट Love Story: 100 रुपयांच्या स्टॅम्प पेपरने पलटला डाव; ओडिशाहून महाराष्ट्रात आलेल्या १८ वर्षीय तरुणीच्या निर्णयाने खळबळ
1 प्रश्नाने झाला एक्सपोझ! भारतीय असल्याचा दावा करणारा तरुण निघाला पाकिस्तानी; Viral Video मुळे खळबळ
150 कोटींच्या संपत्तीसाठी मुलाने वडिलांची हत्या; 4-6 गोळ्या, 8 वर्षांचं धक्कादायक रहस्य उघड
धक्कादायक! 16 वर्षांनंतर आदिनाथ-उर्मिला कोठारे यांचा घटस्फोट; संयुक्त पोस्टमधून मोठी घोषणा
18 दिवसांच्या उपोषणानंतर सोनम वांगचुक यांना मोठा पाठिंबा; अतुल कुलकर्णींचे 1 दिवसाचे उपोषण, अनुराग कश्यप यांची भयावह शांततेवर जोरदार टीका
30 हजारांचा मोठा दणका! एक्स्पायरी चीज विक्रीप्रकरणी रिलायन्स रिटेलला ग्राहक आयोगाचा कडक आदेश
सोनम वांगचुक प्रकरणी 5 मोठे सवाल : 18 दिवसांच्या उपोषणानंतर सौरभ चौघुलेचा भावनिक हल्लाबोल;
Weather Update: पुढील 10 तास धोक्याचे! धो-धो पावसाचा इशारा, IMD कडून हाय अलर्ट
रेल्वे प्रवाशांसाठी मोठी खुशखबर! IRCTC वेबसाइट बदलणार; तत्काल तिकीट बुकिंग होणार सुपरफास्ट
लाडक्या बहिणींना मोठी खुशखबर! खात्यात जमा होऊ लागले 1500 रुपये; 3000 रुपयांबाबत मोठी अपडेट
गॅस सिलिंडरसाठी ना बुकिंगची चिंता, ना कनेक्शनची गरज; 5 मिनिटांत घरपोच मिळणार LPG
ठाकरे गटाचे नेते विनायक राऊत अडचणीत; 23 जुलैच्या सुनावणीपूर्वी मोठी घडामोड
GI टॅग म्हणजे काय?
GI (Geographical Indication) टॅग म्हणजे एखाद्या विशिष्ट प्रदेशात तयार होणाऱ्या उत्पादनाला दिले जाणारे भौगोलिक मानांकन. त्या उत्पादनाची गुणवत्ता, वैशिष्ट्य, परंपरा किंवा प्रतिष्ठा ही त्या प्रदेशाशी निगडित असल्याचे अधिकृतपणे मान्य झाल्यानंतर GI टॅग दिला जातो.
या मानांकनामुळे संबंधित उत्पादनाची ओळख सुरक्षित राहते, बनावट उत्पादनांवर नियंत्रण ठेवण्यास मदत होते आणि उत्पादकांना बाजारपेठेत अधिक मूल्य मिळते. देशांतर्गत तसेच आंतरराष्ट्रीय बाजारातही अशा उत्पादनांना विशेष प्रतिष्ठा प्राप्त होते.
महाराष्ट्राच्या GI टॅगमध्ये झाली भर
लोणावळा चिक्की आणि माहूर तांबूलला GI टॅग मिळाल्याने महाराष्ट्रातील GI उत्पादनांची संख्या 50 झाली आहे. यापूर्वी राज्यातील अनेक प्रसिद्ध कृषी, हस्तकला आणि खाद्यपदार्थांना GI मानांकन मिळाले आहे. आता या यादीत आणखी दोन ऐतिहासिक उत्पादनांची भर पडली आहे.
तीन वर्षांच्या प्रयत्नांना अखेर यश
भौगोलिक मानांकन तज्ज्ञ डॉ. गणेश हिंगमिरे यांनी या संपूर्ण प्रक्रियेत महत्त्वाची भूमिका बजावली. लोणावळा चिक्की संघ, माहूर येथील मंदिराचे पुजारी आणि तांबूल विक्रेते यांच्या सहकार्याने आवश्यक कागदपत्रे तयार करण्यात आली.
GI टॅग मिळवण्यासाठी केवळ उत्पादन प्रसिद्ध असणे पुरेसे नसते. त्या उत्पादनाचा इतिहास, त्यामागील परंपरा, स्थानिक वैशिष्ट्ये, उत्पादन पद्धती, सांस्कृतिक संदर्भ आणि त्या प्रदेशाशी असलेले नाते यांचे पुरावे सादर करावे लागतात. तज्ज्ञ समिती सर्व बाबींची पडताळणी केल्यानंतरच अंतिम निर्णय घेते.
डॉ. हिंगमिरे यांनी सांगितले की, लोणावळा चिक्की आणि माहूर तांबूलसाठी गेली तीन वर्षे सातत्याने पाठपुरावा करण्यात आला. सर्व तांत्रिक प्रक्रिया पूर्ण केल्यानंतर अखेर दोन्ही उत्पादनांना GI मानांकन प्राप्त झाले.
लोणावळा चिक्कीचा इतिहास
लोणावळा म्हटले की सर्वप्रथम आठवते ते चिक्की. महाराष्ट्रातच नव्हे तर देशभरातील पर्यटक लोणावळ्यात गेल्यानंतर चिक्की खरेदी करणे विसरत नाहीत. आज लोणावळा चिक्की जागतिक स्तरावर प्रसिद्ध असली तरी तिची सुरुवात ब्रिटिशकालीन रेल्वे प्रकल्पातून झाली.
सन 1882 मध्ये भिवराज अग्रवाल आणि त्यांचा मुलगा मगनलाल आग्रा येथून मुंबईत आले. त्यानंतर कर्जत ते खंडाळा रेल्वेमार्गाच्या बांधकामाला सुरुवात झाली. हजारो मजूर कठीण परिस्थितीत काम करत होते. त्यांना कमी खर्चात पौष्टिक आणि ऊर्जा देणारा आहार मिळावा म्हणून गूळ, शेंगदाणे आणि मुरमुरे एकत्र करून गोड पदार्थ तयार करण्यात आला. यालाच पुढे चिक्कीचे रूप मिळाले.
कमी किमतीत जास्त ऊर्जा देणारा हा पदार्थ मजुरांमध्ये लोकप्रिय झाला. नंतर त्याची विक्री वाढत गेली आणि लोणावळा हे चिक्कीचे प्रमुख केंद्र बनले. आज विविध प्रकारच्या चिक्कीची निर्यातही केली जाते.
GI टॅगमुळे काय होणार फायदा?
GI टॅग मिळाल्यानंतर लोणावळा चिक्कीला अधिकृत ओळख मिळाली आहे. त्यामुळे बाजारात बनावट नावाने विकल्या जाणाऱ्या उत्पादनांवर नियंत्रण ठेवणे सोपे होईल. तसेच अस्सल लोणावळा चिक्कीची वेगळी ओळख निर्माण होईल.
याशिवाय पर्यटनाला चालना मिळण्याची शक्यता आहे. देश-विदेशातील पर्यटक GI टॅग असलेल्या उत्पादनांविषयी अधिक आकर्षित होतात. स्थानिक उद्योगांना मोठा बाजार उपलब्ध होऊ शकतो. रोजगाराच्या नव्या संधी निर्माण होतील.
माहूरच्या रेणुका माता तांबूलची परंपरा
नांदेड जिल्ह्यातील माहूर हे देवी रेणुकामातेचे प्रसिद्ध शक्तिपीठ आहे. येथे देवीला नैवेद्य म्हणून विशेष प्रकारचा तांबूल अर्पण करण्याची परंपरा अनेक पिढ्यांपासून सुरू आहे.
आजही केवळ सात कुटुंबे ही परंपरा जपतात. विशिष्ट पद्धतीने तयार होणारा हा तांबूल धार्मिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. पुराणांमध्येही त्याच्या औषधी गुणधर्मांचा उल्लेख असल्याचे सांगितले जाते.
तांबूल विक्रेते अमोल गवांडे यांच्या मते, ही परंपरा काळाच्या ओघात नष्ट होऊ नये म्हणून प्रयत्न सुरू होते. GI टॅग मिळाल्यामुळे या परंपरेला नवी ओळख आणि संरक्षण मिळणार आहे.
स्थानिक अर्थव्यवस्थेला मिळणार बळ
GI टॅग हा केवळ सन्मान नसून स्थानिक अर्थव्यवस्थेसाठी मोठी संधी असते. अशा उत्पादनांना राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत अधिक मागणी मिळते. उत्पादकांना योग्य दर मिळण्यास मदत होते. तसेच पर्यटन, व्यापार आणि स्थानिक रोजगाराला चालना मिळते.
लोणावळा चिक्की उद्योगाशी संबंधित व्यापारी, लघुउद्योग आणि विक्रेते यांना याचा थेट फायदा होण्याची अपेक्षा आहे. त्याचप्रमाणे माहूरमध्ये धार्मिक पर्यटन वाढण्यास मदत होईल.
प्रमाणपत्र वितरणाचा प्रयत्न
डॉ. गणेश हिंगमिरे यांनी सांगितले की, GI टॅग प्रमाणपत्र वितरणाचा विशेष कार्यक्रम आयोजित करण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. या कार्यक्रमाला मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस आणि ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ डॉ. रघुनाथ माशेलकर उपस्थित राहावेत, यासाठी प्रयत्न केले जात आहेत.
महाराष्ट्राच्या वारशाचा जागतिक गौरव
महाराष्ट्रातील खाद्यसंस्कृती, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कौशल्य यांना GI टॅगच्या माध्यमातून सातत्याने जागतिक ओळख मिळत आहे. लोणावळा चिक्की आणि माहूरच्या रेणुका माता तांबूलला मिळालेले हे मानांकन केवळ दोन उत्पादनांचा सन्मान नसून राज्याच्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचा गौरव आहे.
यामुळे पारंपरिक ज्ञान, स्थानिक उत्पादन पद्धती आणि अनेक पिढ्यांनी जपलेली परंपरा पुढील काळात अधिक सुरक्षित राहण्यास मदत होणार आहे. तसेच स्थानिक उत्पादक, व्यापारी आणि भाविक यांच्यासाठीही हा निर्णय अत्यंत महत्त्वाचा मानला जात आहे.
