Hydrogen Train India : जर्मनी मागे हटला, भारत पुढे का जातोय? मोठ्या प्रयोगामागचे वास्तव
भारतीय रेल्वेने देशातील पहिल्या हायड्रोजन ट्रेन प्रकल्पाला हिरवा कंदील दिल्यानंतर जगभरात पुन्हा एकदा या तंत्रज्ञानावर चर्चा सुरू झाली आहे. पर्यावरणपूरक वाहतूक आणि शून्य कार्बन उत्सर्जन या उद्दिष्टांसाठी हायड्रोजन ट्रेन हा एक क्रांतिकारी पर्याय मानला जातो. मात्र, जगातील पहिली हायड्रोजन ट्रेन चालवणाऱ्या जर्मनीनेच आता या तंत्रज्ञानाबाबत सावध भूमिका घेतल्याने भारताच्या निर्णयावरही प्रश्न उपस्थित होऊ लागले आहेत.
जर्मनीचा अनुभव, वाढता खर्च, तांत्रिक अडचणी आणि बॅटरी ट्रेनचे वाढते प्राबल्य या सर्व घटकांमुळे हायड्रोजन ट्रेनचे भविष्य पुन्हा चर्चेत आले आहे. अशा परिस्थितीत भारताने या तंत्रज्ञानावर मोठा विश्वास दाखवणे कितपत योग्य आहे, हा महत्त्वाचा प्रश्न निर्माण झाला आहे.
Related News
40 वर्षांपूर्वी मधु दंडवते यांनी घेतला ऐतिहासिक निर्णय; रेल्वे प्रवाशांचे बदलले नशीब
वंदे भारत प्रवासानंतर मुख्यमंत्र्यांचं दमदार विधान “लोकांनाही प्रेरणा मिळावी” 5 खास कारणं!
मुंबई-अहमदाबाद मार्गावर भारताची सर्वात मोठी अभियांत्रिकी झेप
गाढ झोपेत असतानाच ट्रेनला भीषण आग; प्रवाशांच्या धाडधाड उड्या, सासाराम स्टेशनवर पहाटे मोठी खळबळ
Nashik E-Buses Update 2026: ५० ई-बसेस रखडल्या, सिटीलिंकची मोठी अडचण; पेट्रोल १०८ रुपयांवर
DA Hike 2026: रेल्वे कर्मचाऱ्यांना मोठा दिलासा! महागाई भत्ता 60% वर, पगार-पेन्शनमध्ये जबरदस्त वाढ
मुंबई लोकलला मोठा धक्का! मध्य रेल्वेवर 5 दिवसांचा स्पेशल ब्लॉक
धक्कादायक आकडा! महाराष्ट्रात रेल्वे प्रवास सर्वाधिक धोकादायक; NCRB च्या अहवालात 20,519 गुन्ह्यांची नोंद
Hydrogen Train जर्मनीचा अनुभव: सुरुवात क्रांतिकारी, पण वास्तव कठीण
काही वर्षांपूर्वी जर्मनीच्या लोअर सॅक्सनी राज्यात जगातील पहिली पूर्ण हायड्रोजन ट्रेन सेवा सुरू झाली होती. ही घटना रेल्वे क्षेत्रातील एक ऐतिहासिक टप्पा मानली गेली. डिझेलवर अवलंबून असलेल्या गाड्यांना पर्यावरणपूरक पर्याय मिळाल्याने मोठ्या अपेक्षा निर्माण झाल्या होत्या.
हायड्रोजन ट्रेनचे प्रमुख फायदे म्हणजे:
- शून्य कार्बन उत्सर्जन
- शांत आणि स्वच्छ संचालन
- डिझेलवरील अवलंबित्व कमी होणे
मात्र, प्रत्यक्ष वापर सुरू झाल्यानंतर परिस्थिती वेगळीच दिसली. देखभाल खर्च अपेक्षेपेक्षा जास्त होता. तांत्रिक बिघाड वारंवार होत होते. काही वेळा गाड्या सेवा देऊ शकल्या नाहीत आणि पर्यायी डिझेल ट्रेन वापराव्या लागल्या.या अनुभवामुळे जर्मनीने मोठ्या प्रमाणावर हायड्रोजन ट्रेन खरेदी करण्याऐवजी आता बॅटरी ट्रेनकडे वळण्याचा निर्णय घेतला आहे.
Hydrogen Train मध्ये नेमकं अडतं कुठे?
Hydrogen Train मध्ये फ्युएल सेल तंत्रज्ञान वापरले जाते. या प्रक्रियेत हायड्रोजन आणि ऑक्सिजनच्या रासायनिक प्रक्रियेतून वीज निर्माण होते आणि ट्रेन चालते.
मात्र, यामध्ये अनेक समस्या आहेत:
1. देखभाल खर्च
फ्युएल सेल काही वर्षांनी बदलावे लागतात. त्याचा खर्च अत्यंत जास्त असतो.
2. हायड्रोजन निर्मिती
हायड्रोजन तयार करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात वीज लागते. त्यामुळे संपूर्ण प्रक्रिया महागडी ठरते.
3. ऊर्जा कार्यक्षमता
Hydrogen Train तयार करणे, साठवणे आणि पुन्हा वीज निर्माण करणे या प्रक्रियेत मोठ्या प्रमाणात ऊर्जा वाया जाते.
4. पायाभूत सुविधा
हायड्रोजन साठवणूक आणि फिलिंग स्टेशन उभारणे खर्चिक आहे.
बॅटरी ट्रेन का ठरत आहेत पुढे?
जर्मनीतील अभ्यासानुसार बॅटरी ट्रेन अधिक किफायतशीर ठरत आहेत.
- कमी खर्चात अधिक कार्यक्षमता
- कमी देखभाल
- विद्युतीकृत मार्गांवर सहज वापर
- स्वतंत्र इंधन प्रणालीची गरज नाही
अंदाजानुसार, 30 वर्षांच्या कालावधीत हायड्रोजन ट्रेनचा खर्च बॅटरी ट्रेनपेक्षा 120% ते 170% पर्यंत जास्त ठरू शकतो.यामुळे युरोपातील अनेक देश आता बॅटरी ट्रेनकडे झुकत आहेत.
भारताची योजना: मोठा प्रयोग सुरू
भारतीय रेल्वेने ‘Hydrogen for Heritage’ उपक्रमांतर्गत हायड्रोजन ट्रेन सुरू करण्याची योजना आखली आहे. प्रारंभी सुमारे 35 ट्रेन सुरू करण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे.या ट्रेन प्रामुख्याने खालील मार्गांवर धावतील:
- कालका–शिमला मार्ग
- माथेरान घाट मार्ग
- काही इतर पर्यटन व वारसा मार्ग
हे मार्ग अजून पूर्णपणे विद्युतीकृत नाहीत. त्यामुळे पर्यायी हरित तंत्रज्ञानाची गरज भासते.भारतीय रेल्वेच्या मते, अशा मार्गांवर हायड्रोजन ट्रेन हा एक व्यवहार्य पर्याय ठरू शकतो.
भारतासमोरील मोठी आर्थिक आव्हाने
1. प्रचंड गुंतवणूक
एका Hydrogen Train ची किंमत सुमारे 80 कोटी रुपये असल्याचे अंदाज आहेत. त्याचबरोबर प्रत्येक फिलिंग स्टेशनसाठी 30 कोटींहून अधिक खर्च येऊ शकतो.
2. ग्रीन हायड्रोजनची कमतरता
सध्या भारतात ग्रीन Hydrogen Train उत्पादन मर्यादित आणि महाग आहे. मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन होणे आवश्यक आहे.
3. संचालन खर्च
देखभाल आणि इंधन खर्च जास्त राहिल्यास तिकीट दर वाढू शकतात, ज्याचा परिणाम प्रवाशांवर होऊ शकतो.
तरीही भारतासाठी संधी का आहे?
जर्मनी आणि भारत यांची परिस्थिती पूर्णपणे वेगळी आहे.
भारतामध्ये:
- अनेक डोंगराळ मार्ग आहेत
- काही दुर्गम भाग अजून विद्युतीकृत नाहीत
- पर्यटन आधारित रेल्वे मार्ग आहेत
अशा ठिकाणी बॅटरी ट्रेनच्या तुलनेत हायड्रोजन ट्रेन काही प्रमाणात अधिक उपयुक्त ठरू शकते.याशिवाय भारत सरकार ‘National Green Hydrogen Mission’ वर मोठी गुंतवणूक करत आहे. भविष्यात ग्रीन हायड्रोजनचा खर्च कमी झाला, तर हा प्रयोग अत्यंत फायदेशीर ठरू शकतो.
जर्मनीचा इशारा की संधी?
जर्मनीने Hydrogen Train बाबत घेतलेली सावध भूमिका ही भारतासाठी महत्त्वाचा इशारा आहे. मात्र, तो अंतिम निष्कर्ष नाही.जर्मनीमध्ये रेल्वे नेटवर्क पूर्णपणे वेगळे आहे. बहुतेक मार्ग विद्युतीकृत असल्याने बॅटरी ट्रेन अधिक सोयीस्कर ठरतात. भारतात मात्र परिस्थिती वेगळी आहे.म्हणूनच भारताचा प्रयोग हा उच्च जोखीम असला तरी संभाव्य मोठा फायदा देणारा ठरू शकतो.
भविष्यात काय होऊ शकते?
तज्ज्ञांच्या मते, पुढील 10–15 वर्षांत खालील बदल दिसू शकतात:
- बॅटरी ट्रेनचा वापर वाढेल
- ग्रीन हायड्रोजन उत्पादन स्वस्त होईल
- हायड्रोजन ट्रेन मर्यादित मार्गांपुरती राहील
- पर्यावरणपूरक रेल्वे नेटवर्क मजबूत होईल
Hydrogen Train हा नक्कीच भविष्यातील स्वच्छ ऊर्जेचा महत्त्वाचा पर्याय आहे. मात्र, त्याची आर्थिक व्यवहार्यता आणि तांत्रिक स्थिरता अजून पूर्णपणे सिद्ध झालेली नाही.जर्मनीचा अनुभव भारतासाठी एक स्पष्ट इशारा देतो, पण भारताची परिस्थिती वेगळी असल्याने हा प्रयोग अपयशी ठरेल असेही निश्चित सांगता येत नाही.भारतीय रेल्वेचा हा धाडसी निर्णय भविष्यात देशाला हरित ऊर्जा क्षेत्रात पुढे नेईल की आर्थिक आव्हान निर्माण करेल, हे येणारा काळच ठरवेल.
