आफ्रिकेतील Kibale National Park या घनदाट जंगलात सध्या एक धक्कादायक आणि तितकाच अभ्यासपूर्ण असा प्रकार घडत आहे. मानवासारखी सामाजिक रचना असणाऱ्या Chimpanzee या प्राण्यांमध्ये अक्षरशः ‘गृहयुद्ध’ पेटलं आहे. कधीकाळी एकत्र राहणारे, एकमेकांशी घट्ट मैत्री असणारे चिम्पांजी आता एकमेकांच्या जीवावर उठले आहेत. या संघर्षात आतापर्यंत तब्बल 28 चिम्पांजींचा मृत्यू झाला असून अनेक बेपत्ता आहेत.
एकत्रित जीवनातून संघर्षाकडे वाटचाल
युगांडातील किबाले राष्ट्रीय उद्यानात ‘नोगो’ नावाच्या चिम्पांजी समुदायामध्ये सुमारे 200 ते 220 सदस्य होते. हे सर्व अनेक वर्षे एकत्र राहात होते. त्यांच्यामध्ये सामाजिक नियम, नेतृत्व आणि परस्पर सहकार्याची स्पष्ट प्रणाली होती. मात्र गेल्या काही वर्षांत या समूहात हळूहळू फूट पडू लागली.
चिम्पांजींच्या या समुदायाचे दोन प्रमुख गट पडले – सेंट्रल गट आणि वेस्टर्न गट. सुरुवातीला ही फूट सौम्य होती, पण कालांतराने ती तीव्र होत गेली. मैत्रीचं रूपांतर हळूहळू शत्रुत्वात झालं आणि अखेर हा संघर्ष हिंसक बनला.
वेस्टर्न गटाची आक्रमक रणनिती
या संघर्षात वेस्टर्न गट अधिक आक्रमक आणि संघटित असल्याचं दिसून आलं आहे. हा गट आपल्या हल्ल्यांसाठी विशेष रणनीती वापरत आहे. ते अनेकदा गटाने एकत्र येऊन सेंट्रल गटातील सदस्यांना वेढा घालतात आणि त्यांच्यावर हल्ला करतात.
विशेष म्हणजे हे हल्ले अचानक आणि नियोजनबद्ध असतात. एकटा किंवा कमकुवत सदस्य दिसताच त्याला लक्ष्य केलं जातं. ही रणनिती मानवी युद्धतंत्रासारखी असल्याचं संशोधकांचं मत आहे.
2019 मधील घटनेनं वाढली ठिणगी
या संघर्षाची तीव्रता 2019 मध्ये अचानक वाढली. एका नर चिम्पांजीची त्याच्याच समूहातील सदस्यांनी हत्या केली. या घटनेने संपूर्ण समुदायात असंतोष पसरला. या हल्ल्यात एक चिम्पांजी आपल्या जखमी मित्राला वाचवण्याचा प्रयत्न करत होता, पण तो निष्फळ ठरला.
ही घटना म्हणजे संघर्षाला निर्णायक वळण देणारी ठरली. यानंतर दोन्ही गटांमध्ये उघडपणे वैर सुरू झालं.
नेतृत्व बदल आणि संतुलन बिघडणे
शास्त्रज्ञांच्या मते, या संघर्षामागे अनेक वर्षांची कारणं दडलेली आहेत. 2014 मध्ये या समूहातील काही ज्येष्ठ आणि प्रभावी चिम्पांजींचा मृत्यू झाला. हेच सदस्य समूहाला एकत्र ठेवत होते.
त्यांच्या मृत्यूनंतर नेतृत्व एका नव्या नर चिम्पांजीकडे गेलं. मात्र त्याला पूर्वीसारखं संतुलन राखता आलं नाही. नेतृत्वातील बदलामुळे अंतर्गत तणाव वाढला आणि गटबाजी सुरू झाली.
आजार आणि लोकसंख्या बदलाचा परिणाम
या समुदायावर काही आजारांचाही परिणाम झाला. अनेक चिम्पांजींचा मृत्यू झाल्यामुळे लोकसंख्येचं संतुलन बिघडलं. यामुळे संसाधनांवर ताण वाढला आणि गटांमधील संघर्ष अधिक तीव्र झाला.
विशेषतः अन्न, क्षेत्र आणि मादी चिम्पांजी यांसाठी स्पर्धा वाढली. हीच स्पर्धा नंतर हिंसाचारात परिवर्तित झाली.
लहान चिम्पांजीही बळी
या संघर्षात केवळ प्रौढच नाही तर लहान चिम्पांजींचाही बळी जात आहे. संशोधकांच्या मते, काही वेळा हल्ल्यांमध्ये लहान सदस्यांनाही लक्ष्य केलं जातं. ही बाब अत्यंत चिंताजनक आहे.
यामुळे या समुदायाच्या भविष्यासाठी मोठा धोका निर्माण झाला आहे.
मानवांसारखी सामाजिक रचना
चिम्पांजी हे मानवाचे सर्वात जवळचे नातेवाईक मानले जातात. त्यांच्या वर्तनात अनेक मानवी गुण दिसून येतात – जसे की मैत्री, सहकार्य, नेतृत्व, राजकारण आणि अगदी संघर्षही.
या घटनेमुळे पुन्हा एकदा स्पष्ट झालं आहे की, प्राण्यांच्या जगातही सत्तासंघर्ष, गटबाजी आणि हिंसा अस्तित्वात आहे.
संशोधकांसाठी अभ्यासाचा विषय
या ‘चिम्पांजी गृहयुद्धा’मुळे शास्त्रज्ञ आणि संशोधकांसाठी एक महत्त्वाचा अभ्यासाचा विषय निर्माण झाला आहे. मानवी समाजातील संघर्षांचे मूळ समजून घेण्यासाठी अशा घटनांचा अभ्यास उपयोगी ठरू शकतो.
किबाले राष्ट्रीय उद्यानातील ही घटना प्राण्यांच्या वर्तनशास्त्र, समाजशास्त्र आणि उत्क्रांतीच्या अभ्यासासाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जात आहे.
पुढे काय ?
सध्या या संघर्षावर नियंत्रण मिळवणं कठीण आहे. कारण हा पूर्णपणे नैसर्गिक आणि सामाजिक प्रक्रिया आहे. संशोधक फक्त निरीक्षण करू शकतात.
मात्र या संघर्षामुळे चिम्पांजींच्या या समुदायाचं भवितव्य धोक्यात आलं आहे. जर ही हिंसा असंच सुरू राहिली, तर या समूहाचा पूर्ण नाश होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
