पाणीपुरीचा शोध द्रौपदीने लावला होता? महाभारतातील या रंजक कथेमागचं सत्य काय?
Pani Puri History: भारतातील सर्वात लोकप्रिय स्ट्रीट फूडचा विषय निघाला की पाणीपुरीचे नाव हमखास घेतले जाते. महाराष्ट्रात पाणीपुरी, उत्तर भारतात गोलगप्पा, पश्चिम बंगालमध्ये पुचका, ओडिशात गुपचुप तर उत्तर प्रदेशातील काही भागांत बताशे अशा वेगवेगळ्या नावांनी ओळखली जाणारी ही चटकदार डिश आज देशाच्या कानाकोपऱ्यात लोकप्रिय आहे. मात्र, तुम्हाला जर कोणी विचारले की पाणीपुरीचा शोध नेमका कोणी लावला, तर त्याचे उत्तर देणे तितके सोपे नाही.
पाणीपुरीच्या उत्पत्तीबाबत अनेक कथा आणि दावे प्रचलित आहेत. त्यापैकी एक कथा थेट महाभारत आणि द्रौपदीशी जोडलेली आहे. या कथेनुसार, पांडवांच्या वनवासाच्या काळात द्रौपदीने उपलब्ध असलेल्या अत्यंत कमी साहित्यापासून असा पदार्थ तयार केला, जो पुढे पाणीपुरीचा पूर्वज मानला जाऊ शकतो. ही कथा ऐकायला अत्यंत रंजक असली, तरी इतिहासकार आणि खाद्यसंस्कृतीच्या अभ्यासकांकडे पाणीपुरीच्या उत्पत्तीबाबत वेगळे मत आहे.
द्रौपदीने पाणीपुरी बनवली होती का?
प्रचलित लोककथेनुसार, पांडवांच्या वनवासाच्या काळात नवविवाहित द्रौपदीची तिची सासू कुंती परीक्षा घेऊ इच्छित होती. त्या काळात पांडवांचे जीवन अत्यंत साधे आणि संघर्षमय होते. अशा परिस्थितीत कुंतीने द्रौपदीसमोर एक आव्हान ठेवले.
Related News
Scorpio-N Faceliftची जोरदार चर्चा! नवा लुक, प्रीमियम इंटिरियर अन् ADAS टेक्नॉलॉजीने माजवणार धुमाकूळ
रेनॉचा धमाका! डस्टरसह 2 दमदार हायब्रिड SUV भारतात लवकरच; 160PS पॉवरने माजवणार धुमाकूळ
अमेरिका-इराण तणाव कमी होताच तेलाच्या किमतीत मोठी घसरण; भारतालाही मिळणार दिलासा?
MPSC पेपरफुटी प्रकरणात मोठा ट्विस्ट! पेपर फुटलाच नाही, खोटी तक्रार असल्याचा दावा; नेमका काय होता डाव?
केवळ १०० रुपयांची रोजची बचत करा आणि बना लखपती; पोस्ट ऑफिसची ‘ही’ योजना ठरू शकते फायदेशीर
कथेनुसार, कुंतीने द्रौपदीला अगदी मोजकेच साहित्य दिले. तिच्याकडे थोडीशी बटाट्याची भाजी आणि गव्हाच्या पिठाचा इतकाच गोळा होता, ज्यापासून फक्त एक छोटी पोळी तयार होऊ शकत होती. मात्र, द्रौपदीसमोर मोठी जबाबदारी होती. या अत्यंत कमी साहित्यामध्ये पाचही पांडवांचे पोट कसे भरणार, हा प्रश्न तिच्यासमोर होता.
द्रौपदीने मात्र या परिस्थितीवर कल्पकतेने मात केल्याचे या कथेत सांगितले जाते. तिने पिठाच्या गोळ्याचे छोटे-छोटे भाग केले. त्यापासून लहान आकाराच्या पुरी तयार करून त्या गरम तेलात तळल्या. तळल्यानंतर या पुरी फुगल्या आणि त्यामध्ये एक पोकळी निर्माण झाली. त्यानंतर उरलेल्या बटाट्याच्या मिश्रणाचा वापर करून तिने या छोट्या पुरी भरल्या.
अशा पद्धतीने अत्यंत कमी साहित्यामध्ये तयार झालेला हा पदार्थ पाचही पांडवांसाठी पुरेसा ठरला, अशी आख्यायिका आहे. कुंती द्रौपदीच्या या कल्पकतेने प्रभावित झाल्या आणि त्यांनी तिचे कौतुक केले, असे या कथेत सांगितले जाते.
या लोककथेत तयार झालेला पदार्थ आजच्या पाणीपुरीसारखाच होता, असा दावा केला जातो. मात्र, त्या काळात त्यामध्ये आजच्या पाणीपुरीप्रमाणे तिखट-आंबट पाणी किंवा विविध प्रकारचे मसाले वापरले जात होते, याचा ऐतिहासिक पुरावा उपलब्ध नाही.
महाभारताशी जोडलेली कथा कितपत खरी?
द्रौपदी आणि पाणीपुरीची कथा ऐकायला आकर्षक असली तरी ती ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली गोष्ट नाही. महाभारताच्या उपलब्ध प्राचीन ग्रंथांमध्ये द्रौपदीने पाणीपुरीसारखा पदार्थ तयार केल्याचा ठोस उल्लेख आढळत नाही.
त्यामुळे ही कथा प्रामुख्याने लोककथा किंवा खाद्यपदार्थाच्या उत्पत्तीशी जोडलेली एक मनोरंजक आख्यायिका म्हणून पाहिली जाते. भारतातील अनेक लोकप्रिय पदार्थांच्या उत्पत्तीबाबत अशाच प्रकारच्या कथा पिढ्यानपिढ्या सांगितल्या जातात.
मात्र, पाणीपुरीचा इतिहास शोधताना आणखी एक कथा समोर येते आणि ती प्राचीन मगध साम्राज्याशी संबंधित आहे.
प्राचीन मगधमध्ये पाणीपुरीचा जन्म झाला?
इतिहास आणि खाद्यसंस्कृतीचा अभ्यास करणाऱ्यांच्या मते, पाणीपुरीच्या पूर्वरूपाचा संबंध प्राचीन मगध प्रदेशाशी असू शकतो. आजचा बिहार आणि आसपासचा परिसर प्राचीन काळात मगध म्हणून ओळखला जात होता.
या मतानुसार, पाणीपुरीचा पूर्वज म्हणून ‘फुलकी’ या पदार्थाचा उल्लेख केला जातो. भारतातील काही भागांमध्ये आजही पाणीपुरीला फुलकी या नावाने ओळखले जाते. त्यामुळे पाणीपुरीची सुरुवात प्राचीन काळातील फुलकीपासून झाली असावी, असा एक अंदाज आहे.
मात्र, त्या काळातील फुलकी आणि आजची पाणीपुरी यामध्ये काही फरक असण्याची शक्यता आहे. प्राचीन काळातील पुरी आकाराने लहान आणि अधिक कुरकुरीत असावी, असे मानले जाते. मात्र, त्या पुरीमध्ये नेमके कोणते सारण भरले जात होते, याबाबत स्पष्ट ऐतिहासिक माहिती उपलब्ध नाही.
विशेष म्हणजे, फुलकीचा शोध नेमक्या कोणत्या व्यक्तीने लावला, याचीही निश्चित माहिती इतिहासात आढळत नाही. त्यामुळे पाणीपुरीच्या शोधाचे श्रेय एका व्यक्तीला देणे कठीण आहे.
पाणीपुरीला मिळाली वेगवेगळी नावं
काळाच्या ओघात पाणीपुरीने भारतातील वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये आपापली स्वतंत्र ओळख निर्माण केली. महाराष्ट्र आणि देशाच्या अनेक भागांमध्ये ती पाणीपुरी म्हणून प्रसिद्ध आहे. उत्तर भारतात तिला गोलगप्पा, पश्चिम बंगालमध्ये पुचका, ओडिशामध्ये गुपचुप, तर उत्तर प्रदेशातील काही भागांत बताशे असे म्हटले जाते.
नाव वेगवेगळे असले तरी या पदार्थाचा मुख्य आधार साधारणपणे कुरकुरीत पुरी, बटाटा किंवा इतर सारण आणि चटपटीत पाणी हा असतो. काही ठिकाणी चिंचेचे गोड-आंबट पाणी, तर काही भागात तिखट आणि मसालेदार पाणी वापरले जाते.
मग पाणीपुरीचा खरा शोधकर्ता कोण?
द्रौपदीने पाणीपुरीचा शोध लावला, ही कथा नक्कीच आकर्षक आहे. मात्र, उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारे हे निश्चितपणे सांगता येत नाही. दुसरीकडे, प्राचीन मगधमधील फुलकीला पाणीपुरीचे संभाव्य पूर्वरूप मानले जाते; पण त्यालाही ठोस पुराव्यांची जोड नाही.
त्यामुळे पाणीपुरीचा जन्म नेमका कुठे आणि कोणी केला, याचे निश्चित उत्तर आजही गूढच आहे. मात्र, एक गोष्ट नक्की आहे—हजारो वर्षांच्या भारतीय खाद्यपरंपरेतून विकसित होत आज पाणीपुरीने देशभरात आपले वेगळे स्थान निर्माण केले आहे.
म्हणून पुढच्या वेळी तुम्ही पाणीपुरी खायला गेलात, तेव्हा तिच्या प्रत्येक पुरीसोबत एक रंजक इतिहासही तुमच्यासोबत असेल. ती द्रौपदीच्या कल्पकतेची आठवण असो किंवा प्राचीन मगधमधील फुलकीची परंपरा—पाणीपुरीची चव आणि तिच्याभोवतीच्या कथा दोन्ही तितक्याच चटपटीत आहेत.
