महिलेच्या संपत्तीवर कोणाचा हक्क? | Hindu Succession Act | 7 महत्त्वाचे वारसाहक्क नियम
पती, मुलबाळ नसलेल्या हिंदू महिलेच्या मृत्यूनंतर तिची मालमत्ता कोणाला मिळते? हिंदू वारसा हक्क कायद्यातील कलम 15 काय सांगते, पालकांचे हक्क, पतीच्या वारसांना प्राधान्य आणि मृत्युपत्राचे महत्त्व जाणून घ्या.
पती, मुलबाळ नसलेल्या महिलेच्या संपत्तीवर कोणाचा हक्क? जाणून घ्या हिंदू वारसा हक्क कायद्यातील 7 महत्त्वाचे नियम
भारतात महिलांचे आर्थिक सक्षमीकरण वेगाने वाढत आहे. शिक्षण, नोकरी, उद्योग-व्यवसाय आणि गुंतवणुकीच्या माध्यमातून आज अनेक महिला स्वतःच्या नावावर घरे, जमीन, फ्लॅट, शेती, बँक ठेवी, शेअर्स आणि इतर मालमत्ता तयार करत आहेत. यामुळे महिलांच्या संपत्तीच्या वारसाहक्काचा प्रश्नही अधिक महत्त्वाचा ठरत आहे.
Related News
29 जुलैला पार्थ पवारांचा साखरपुडा | कायनात धार कोण? जाणून घ्या 7 खास गोष्टी
21 वर्षीय मेडिकल विद्यार्थिनीची क्रूर हत्या; धर्मांतराच्या दबावाचा गंभीर आरोप, 5 मोठे धक्कादायक खुलासे
15 वर्षीय मुलाकडून 50 वर्षीय व्यक्तीची निर्घृण हत्या; एका सल्ल्याची धक्कादायक किंमत, परिसर हादरला
Crime News: OYO हॉटेलमध्ये 23 वर्षीय प्रेयसीसमोर 19 वर्षीय प्रियकराचं टोकाचं पाऊल; धक्कादायक घटनेतील 7 मोठे खुलासे
हिंगोलीत 4.6 रिश्टर तीव्रतेचा भूकंप, जिल्हाधिकाऱ्यांचे मोठे आवाहन; अफवांवर विश्वास ठेऊ नका
गोमंतकीय वारकऱ्यांसाठी मोठा दिलासा, पंढरपूरात उभारणार गोवा विठ्ठल-रुक्मिणी भवन ! 36 दिंड्यांना 1 ते 5 लाखांची मदत!
महाराष्ट्रात समान नागरी कायद्यासाठी 7 सदस्यीय समिती; अध्यक्षपदी माजी न्यायमूर्ती रंजना देसाई
वडापावला इंग्रजीत काय म्हणतात? 7 रंजक गोष्टी जाणून घ्या
मोठा निर्णय! महाराष्ट्रात समान नागरी कायद्यासाठी 7 सदस्यीय समिती; हिवाळी अधिवेशनात मसुदा, जाणून घ्या 10 मोठे मुद्दे
5 मोठे दावे! फडणवीस दिल्लीत, शिंदेंना मुख्यमंत्रिपद? पृथ्वीराज चव्हाणांच्या धक्कादायक विधानाने राजकारणात खळबळ
अनेकांना वाटते की एखाद्या महिलेचे निधन झाल्यानंतर तिची मालमत्ता सर्वप्रथम तिच्या आई-वडिलांना मिळते. मात्र, हिंदू वारसा हक्क कायदा (Hindu Succession Act, 1956) याबाबत वेगळी तरतूद करतो. विशेषतः एखादी विवाहित महिला पती, मुलगा किंवा मुलगी नसताना आणि मृत्युपत्र (Will) न करता निधन पावल्यास तिच्या संपत्तीचे वाटप वेगळ्या पद्धतीने होते.
यामुळे अनेक कुटुंबांमध्ये वाद निर्माण होतात. त्यामुळे कायद्यातील कलम 15 समजून घेणे प्रत्येकासाठी महत्त्वाचे आहे.
हिंदू वारसा हक्क कायद्यातील कलम 15 काय सांगते?
हिंदू वारसा हक्क कायद्याच्या कलम 15 मध्ये मृत्युपत्र न करता मृत्यू झालेल्या हिंदू महिलेच्या Property चे वारस कोण असतील, याचा स्पष्ट क्रम दिला आहे.
महिलेच्या मालमत्तेचे वाटप खालील क्रमाने होते.
1. मुलगा, मुलगी आणि पती
सर्वप्रथम महिलेची मुलं, मुली आणि पती यांना वारसाहक्क मिळतो. जर मुलगा किंवा मुलगी आधीच मृत्यूमुखी पडले असतील, तर त्यांच्या मुलांनाही (नातवंडांना) वारसाहक्क मिळू शकतो.
2. पतीचे कायदेशीर वारस
जर महिलेला पती, मुलगा किंवा मुलगी नसतील, तर तिच्या मालमत्तेवर पतीच्या कायदेशीर वारसांचा हक्क निर्माण होतो. यामध्ये पतीचे आई-वडील, भाऊ, बहीण किंवा इतर वारस कायद्यानुसार पात्र ठरू शकतात.
3. आई आणि वडील
महिलेचे पती, मुले किंवा पतीचे वारस उपलब्ध नसतील, तेव्हाच तिच्या आई-वडिलांना मालमत्तेवर वारसाहक्क मिळतो.
4. वडिलांचे वारस
आई-वडीलही नसतील, तर महिलेच्या वडिलांच्या वारसांकडे मालमत्ता जाते.
5. आईचे वारस
शेवटी आईच्या वारसांकडे मालमत्ता हस्तांतरित होते.
पुरुष आणि महिलांच्या वारसाहक्कात काय फरक आहे?
हिंदू पुरुष मृत्युपत्र न करता मरण पावल्यास त्याची मालमत्ता प्रथम Class-I वारसांकडे जाते.
यामध्ये सामान्यतः खालील व्यक्तींचा समावेश होतो.
- पत्नी
- मुलगा
- मुलगी
- आई
म्हणजेच पुरुषाच्या मूळ कुटुंबातील आईला प्रथम श्रेणीत स्थान आहे.मात्र महिलेच्या बाबतीत तिच्या आई-वडिलांना पतीच्या वारसांनंतर स्थान दिले गेले आहे. याच मुद्द्यावर अनेक कायदेतज्ज्ञांनी आक्षेप नोंदवले आहेत.
मुलींना वडिलांच्या संपत्तीत समान हक्क
2005 मध्ये हिंदू वारसा हक्क कायद्यात मोठी दुरुस्ती करण्यात आली.या दुरुस्तीनंतर मुलींना वडिलांच्या वडिलोपार्जित संपत्तीत मुलांप्रमाणेच समान सहवारसदार (Coparcener) म्हणून मान्यता देण्यात आली.
यामुळे मुलींना खालील अधिकार मिळाले.
- वडिलोपार्जित संपत्तीत समान हिस्सा
- संपत्तीची मागणी करण्याचा अधिकार
- विभागणीची मागणी करण्याचा अधिकार
- संपत्ती विक्रीसंबंधी अधिकार
मात्र स्वतःच्या Property च्या वारसाहक्कात अद्यापही वेगळी व्यवस्था कायम आहे.
कायद्यावर का होत आहे टीका?
भारतातील सामाजिक परिस्थिती गेल्या काही दशकांत मोठ्या प्रमाणात बदलली आहे.आज अनेक कुटुंबांमध्ये मुलगीच वृद्ध आई-वडिलांचा आधार असते. अनेक महिला स्वतःच्या कमाईतून मोठी मालमत्ता उभी करतात.अशा परिस्थितीत तिच्या मृत्यूनंतर तिची संपत्ती प्रथम तिच्या पालकांना न जाता पतीच्या वारसांकडे जाण्याची तरतूद अनेकांना अन्यायकारक वाटते.
विधी आयोगाने काय म्हटले?
भारतीय विधी आयोगाने 2008 मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या 207 व्या अहवालात या तरतुदीवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले होते.अहवालात महिलेच्या संपत्तीवर पतीच्या वारसांपेक्षा तिच्या माहेरच्या वारसांना प्राधान्य देण्याची शिफारस करण्यात आली होती.मात्र जवळपास दोन दशके उलटूनही या संदर्भात कोणताही मोठा कायदेशीर बदल झालेला नाही.
महिलांनी काय काळजी घ्यावी?
कायदेतज्ज्ञांच्या मते प्रत्येक महिलेने स्वतःच्या संपत्तीबाबत मृत्युपत्र (Will) तयार करून ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे.यामुळे तिच्या इच्छेनुसार संपत्तीचे वाटप होऊ शकते आणि भविष्यातील कौटुंबिक वाद टाळता येतात.मृत्युपत्र तयार करताना खालील बाबींची काळजी घ्यावी.
- सर्व मालमत्तेची स्पष्ट नोंद करावी.
- वारसांची नावे नमूद करावीत.
- दोन साक्षीदारांची स्वाक्षरी घ्यावी.
- वेळोवेळी मृत्युपत्र अद्ययावत करावे.
- आवश्यक असल्यास कायदेतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
आधुनिक काळात कायद्यात बदलाची गरज
भारतातील कौटुंबिक रचना वेगाने बदलत आहे. लहान कुटुंबे, एकुलती एक मुलगी, अविवाहित महिला आणि आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी महिलांची संख्या वाढत आहे.अशा परिस्थितीत अनेक कायदेतज्ज्ञांच्या मते हिंदू वारसा हक्क कायद्यात बदल करून महिलेच्या स्वतःच्या संपत्तीवर तिच्या पालकांना अधिक प्राधान्य देण्याची आवश्यकता आहे.यामुळे आधुनिक सामाजिक वास्तव आणि कायदा यामध्ये सुसंगती निर्माण होऊ शकते.
महिलांना वडिलांच्या संपत्तीत मुलांप्रमाणे समान हक्क मिळाला असला तरी स्वतःच्या संपत्तीच्या वारसाहक्काच्या बाबतीत हिंदू वारसा हक्क कायद्यातील कलम 15 वेगळी व्यवस्था सांगते. पती, मुलगा किंवा मुलगी नसताना मृत्युपत्र न करता महिलेचे निधन झाल्यास तिच्या Property वर प्रथम पतीच्या वारसांचा हक्क येऊ शकतो. त्यामुळे प्रत्येक महिलेने आपल्या इच्छेनुसार संपत्तीचे नियोजन करण्यासाठी योग्य वेळी मृत्युपत्र तयार करणे हा सर्वात सुरक्षित पर्याय मानला जातो.
(Disclaimer : हा लेख केवळ सामान्य माहितीच्या उद्देशाने तयार करण्यात आला आहे. कोणत्याही मालमत्ता किंवा वारसाहक्काच्या प्रकरणात अंतिम निर्णय घेण्यापूर्वी पात्र वकील किंवा कायदेतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.)
