रेल्वेविना देश: जगात असेही राष्ट्र, जिथे नाही एकही रेल्वे स्टेशन; मग दळणवळण कसं चालतं?
जगात दळणवळणाचा विचार केला, तर सर्वप्रथम रेल्वेचं नाव समोर येतं. औद्योगिक क्रांतीनंतर रेल्वेने केवळ प्रवास सुलभ केला नाही, तर अर्थव्यवस्थेलाही गती दिली. भारतासारख्या देशात तर रेल्वे ही जीवनरेखा मानली जाते. मात्र आश्चर्याची बाब म्हणजे, आजही जगात काही देश असे आहेत जिथे एकही रेल्वे स्टेशन नाही. या देशांनी कधी रेल्वेचा आवाजही ऐकलेला नाही किंवा एकेकाळी असलेली रेल्वे सेवा पूर्णपणे बंद झाली आहे.
हे देश मग दळणवळणासाठी कोणत्या साधनांवर अवलंबून आहेत? त्यामागची कारणं काय आहेत? याचा सविस्तर आढावा घेऊया.
भौगोलिक अडथळे आणि रेल्वेचा अभाव
रेल्वे उभारणीसाठी सपाट जमीन, मोठी गुंतवणूक आणि दीर्घकालीन नियोजन आवश्यक असतं. पण काही देशांमध्ये भौगोलिक परिस्थिती इतकी कठीण आहे की, तिथे रेल्वे उभारणं जवळपास अशक्य ठरतं.
उदाहरणार्थ, भूतान हा देश पूर्णपणे हिमालयाच्या कुशीत वसलेला आहे. उंच डोंगररांगा, खोल दऱ्या आणि भूस्खलनाचा धोका यामुळे रेल्वे ट्रॅक टाकणं अत्यंत खर्चिक आणि धोकादायक ठरतं. त्यामुळे येथे आजतागायत रेल्वे स्टेशन नाही. लोक प्रामुख्याने बस, कार आणि काही प्रमाणात विमान सेवांचा वापर करतात.
लहान आकार आणि लोकसंख्या
काही देशांचा भौगोलिक आकार इतका लहान आहे की रेल्वेची गरजच भासत नाही. अशा ठिकाणी रस्ते वाहतूक अधिक सोयीची आणि किफायतशीर ठरते.
याचं उत्तम उदाहरण म्हणजे अँडोरा. फ्रान्स आणि स्पेनच्या मधोमध असलेला हा छोटा देश पूर्णपणे डोंगराळ आहे. येथे रेल्वे ट्रॅक नाहीत. पर्यटक आणि स्थानिक नागरिक बस, टॅक्सी किंवा खासगी वाहनांनी प्रवास करतात. शेजारील देशांमधूनही बस सेवा मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध आहे.
इतिहासात रेल्वे होती, पण आता नाही
काही देशांमध्ये एकेकाळी रेल्वे सेवा होती, पण आर्थिक किंवा राजकीय कारणांमुळे ती बंद झाली. सायप्रस या देशात ब्रिटिश राजवटीत रेल्वे चालत होती. 20व्या शतकाच्या सुरुवातीला येथे रेल्वे जाळं उभारलं गेलं होतं. मात्र कालांतराने आर्थिक अडचणी, कमी प्रवासी आणि वाढता खर्च यामुळे ही सेवा बंद करण्यात आली. आज सायप्रसमध्ये बस, टॅक्सी आणि खासगी वाहनांवरच दळणवळण अवलंबून आहे.
नैसर्गिक परिस्थितीची अडचण
काही देशांमध्ये हवामान आणि भौगोलिक वैशिष्ट्यं रेल्वेसाठी मोठं आव्हान ठरतात. उदाहरणार्थ, आइसलँड. येथे ज्वालामुखी, बर्फाच्छादित प्रदेश आणि विरळ लोकसंख्या यामुळे रेल्वे उभारणं अव्यवहार्य ठरतं. त्यामुळे येथे बस, कार आणि विमान सेवा यांवरच लोक अवलंबून आहेत.
आर्थिक कारणं आणि पर्याय
काही देशांमध्ये रेल्वे चालवणं आर्थिकदृष्ट्या परवडत नाही. देखभाल खर्च, तिकीट उत्पन्न आणि वापर कमी असल्याने सरकार रेल्वे बंद करण्याचा निर्णय घेतं.
माल्टा या देशात 19व्या शतकात रेल्वे होती. 1883 साली सुरू झालेली ही सेवा काही दशकांनंतर बंद करण्यात आली. कारण ती चालवणं आणि देखभाल करणं खूप महाग ठरत होतं. आज येथे बस सेवा अत्यंत विकसित आहे आणि तीच मुख्य दळणवळणाचं साधन आहे.
मग दळणवळण कसं चालतं?
या सर्व देशांमध्ये रेल्वे नसली तरी दळणवळण ठप्प झालेलं नाही. उलट, त्यांनी पर्यायी साधनांचा प्रभावी वापर केला आहे:
- बस सेवा – बहुतेक देशांमध्ये सार्वजनिक बस हे मुख्य साधन आहे
- खासगी वाहने – कार, टॅक्सी यांचा मोठ्या प्रमाणात वापर
- विमान सेवा – विशेषतः बेट देशांमध्ये
- पर्यटनासाठी विशेष सेवा – केबल कार, मिनी बस, ट्रॅव्हल कोच
हे देश त्यांच्या गरजेनुसार आणि भौगोलिक परिस्थितीनुसार वाहतूक व्यवस्था विकसित करतात.
रेल्वे ही प्रगतीची खूण असली तरी प्रत्येक देशासाठी ती आवश्यकच असेल असं नाही. भौगोलिक, आर्थिक आणि लोकसंख्येच्या मर्यादा लक्षात घेता काही देशांनी रेल्वेविना देखील प्रभावी दळणवळण व्यवस्था उभी केली आहे.
भूतान, अँडोरा, सायप्रस, आइसलँड आणि माल्टा यांसारखे देश हे दाखवून देतात की, विकासासाठी रेल्वे असणं महत्त्वाचं असलं तरी पर्यायी मार्गांनीही प्रगती साधता येते.
