डॉलरला पर्याय? भारत-रशिया व्यापारात रुपया-रूबलचा वाढता वापर; अमेरिकेच्या वर्चस्वाला मोठे आव्हान
भारत-रशिया : भारत आणि रशिया यांच्यातील मैत्रीपूर्ण संबंधांना अनेक दशकांचा इतिहास आहे. संरक्षण, ऊर्जा, अवकाश, तंत्रज्ञान आणि व्यापार अशा विविध क्षेत्रांमध्ये दोन्ही देशांमध्ये दीर्घकाळापासून सहकार्य सुरू आहे. आता या संबंधांना आर्थिक व्यवहारांच्या पातळीवरही नवे स्वरूप मिळताना दिसत आहे. भारत आणि रशिया यांच्यातील द्विपक्षीय व्यापारात अमेरिकन डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करण्याच्या दिशेने हालचाली सुरू झाल्या आहेत. स्थानिक चलनांमध्ये व्यवहार वाढवण्याच्या या प्रयत्नांकडे जागतिक अर्थव्यवस्थेच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण घडामोड म्हणून पाहिले जात आहे.
रशियाने डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी स्थानिक चलनांमध्ये व्यापार करण्याला प्राधान्य देण्याचे संकेत दिले आहेत. रशियाचे राष्ट्राध्यक्षांच्या कार्यालयाचे प्रवक्ते दिमित्री पेस्कोव्ह यांनी पेमेंटसाठी उपलब्ध आणि स्वीकारार्ह विविध पद्धतींचा वापर करण्यास मॉस्को तयार असल्याचे म्हटले आहे. रशिया आणि ब्रिक्स देशांमधील व्यवहारांमध्ये स्थानिक चलनांचा वापर वाढत असल्याचा दावाही रशियन बाजूने करण्यात आला आहे.
भारत-रशिया व्यापारात रुपया आणि रूबलला महत्त्व
भारत आणि रशिया यांच्यातील व्यापारात रुपया आणि रूबलचा वापर वाढवण्याचे प्रयत्न गेल्या काही काळापासून सुरू आहेत. यामुळे दोन्ही देशांना डॉलरच्या माध्यमातून होणाऱ्या व्यवहारांवरील अवलंबित्व कमी करण्यास मदत होऊ शकते. विशेषतः पश्चिमी देशांकडून रशियावर लादण्यात आलेल्या आर्थिक निर्बंधांच्या पार्श्वभूमीवर ही व्यवस्था रशियासाठी महत्त्वाची ठरत आहे.
Related News
Nitin Gadkari ची मोठी घोषणा! वारंवार ट्रॅफिक नियम तोडाल तर थेट लायसन्स रद्द होणार
EV मध्ये पेट्रोलचा ‘बॅकअप’! REEV मुळे 1200 किमीपर्यंत रेंज?
Singapore च्या PM चा पगार ऐकून बसेल धक्का! वर्षाला तब्बल 27 कोटी; मोदी-ट्रम्प किती कमावतात?
Bigg Boss 20 : तिसऱ्याच दिवशी घरात राडा! चार स्पर्धक नॉमिनेट, ईशाच्या वक्तव्याने चर्चेला उधाण
मोठी बातमी! एकनाथ शिंदेंच्या ओएसडी आणि फोटोग्राफरचे विमान लंडनऐवजी थेट झ्युरिकला; तांत्रिक बिघाडाने उडाली खळबळ
Manoj Jarange Patil यांच्या उपोषणाचा ११वा दिवस; आज सरकारसोबत निर्णायक बैठक?
Nepal मध्ये पुन्हा महासंकट! पुरानंतर काठमांडू हादरले; 5.0 तीव्रतेच्या भूकंपाने भीती
SBIचा मोठा निर्णय! 12 हजार कर्मचाऱ्यांची होणार भरती; 250 नव्या शाखाही उभारणार
इंडोनेशियात ज्वालामुखीचा कहर! 50 हजार फुटांवर राख, विमानसेवा विस्कळीत
पाकिस्तानला मोठा झटका? बेल्जियमने भारताला दिले महत्त्वाचे आश्वासन!
मुंबईत दहीहंडीला गालबोट! दुपारी 12 वाजेपर्यंत 22 गोविंदा जखमी
Nepalमध्ये पुन्हा हाहाकार! चौलानी नदीवर भूस्खलन; महापुराचा धोका वाढला
रशियातील काही वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडून भारत-रशिया व्यापारातील मोठा हिस्सा रुपये आणि रूबलमध्ये पूर्ण होत असल्याचे सांगण्यात आले आहे. मात्र, अशा आकडेवारीकडे पाहताना ती कोणत्या कालावधीतील आणि कोणत्या प्रकारच्या व्यवहारांशी संबंधित आहे, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. डॉलरचा वापर पूर्णपणे बंद झालेला नसून, त्यावरील अवलंबित्व कमी करण्याच्या दिशेने दोन्ही देशांची वाटचाल सुरू आहे.
BRICSमुळे स्थानिक चलनांच्या व्यवहारांना चालना?
BRICSच्या माध्यमातून सदस्य देशांमधील आर्थिक सहकार्य वाढवण्यावर सातत्याने भर दिला जात आहे. भारत, रशिया, चीन, ब्राझील आणि दक्षिण आफ्रिका या मूळ सदस्य देशांसोबत आता संघटनेचा विस्तारही झाला आहे. त्यामुळे जागतिक व्यापारामध्ये स्थानिक चलनांचा वापर आणि पर्यायी पेमेंट यंत्रणांबाबत चर्चा अधिक वेगाने होत आहे.
रशियाचा यामध्ये विशेष रस आहे. पश्चिमी निर्बंधांमुळे पारंपरिक आंतरराष्ट्रीय पेमेंट व्यवस्थेतील काही मार्ग रशियासाठी मर्यादित झाले आहेत. त्यामुळे मॉस्को विविध देशांसोबत स्थानिक चलनांमध्ये व्यवहार करण्याचा प्रयत्न करत आहे. भारतासोबत रुपया-रूबल व्यवहार मजबूत करणे हा त्याच व्यापक धोरणाचा एक भाग मानला जातो.
रशियाकडून भारताला स्वस्त तेलाचा आधार
भारत-रशिया आर्थिक संबंधांमध्ये ऊर्जा क्षेत्राला सर्वाधिक महत्त्व आहे. रशिया-युक्रेन युद्धानंतर पश्चिमी देशांनी रशियावर निर्बंध लादल्यानंतर भारताने रशियाकडून मोठ्या प्रमाणात कच्चे तेल खरेदी केले. यामुळे भारताला जागतिक बाजारातील तेलाच्या किंमतीतील अस्थिरतेपासून काही प्रमाणात संरक्षण मिळाले.
भारत जगातील मोठ्या कच्च्या तेल आयातदार देशांपैकी एक आहे. त्यामुळे ऊर्जा सुरक्षेसाठी विविध देशांकडून तेलाचा पुरवठा कायम ठेवणे भारतासाठी महत्त्वाचे आहे. रशियाकडून मिळणाऱ्या कच्च्या तेलामुळे भारताच्या ऊर्जा गरजा भागवण्यास मदत झाली. याच काळात भारत आणि रशिया यांच्यातील आर्थिक संबंध आणखी मजबूत झाले.
अमेरिकेच्या निर्बंध आणि टॅरिफ धोरणाचा परिणाम
भारताने रशियाकडून मोठ्या प्रमाणात कच्चे तेल खरेदी केल्याने अमेरिकेकडून भारताच्या व्यापार धोरणावर दबाव वाढल्याचे चित्र काही काळ पाहायला मिळाले. रशियाशी व्यापार करणाऱ्या देशांवर निर्बंध किंवा अतिरिक्त शुल्क लावण्याच्या अमेरिकी धोरणामुळे भारत-रशिया आर्थिक संबंधांकडे जगाचे लक्ष गेले.
मात्र भारताने आपल्या ऊर्जा सुरक्षेला आणि राष्ट्रीय हिताला प्राधान्य देत विविध देशांसोबत व्यापाराचे मार्ग खुले ठेवण्याचा प्रयत्न केला आहे. भारतासाठी रशिया हा केवळ तेलाचा पुरवठादार नसून संरक्षण आणि रणनीतिक सहकार्याच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचा भागीदार आहे.
डॉलरचे वर्चस्व संपणार का?
भारत आणि रशिया स्थानिक चलनांमध्ये व्यापार वाढवत असले तरी याचा अर्थ अमेरिकन डॉलरचे जागतिक वर्चस्व तातडीने संपणार असा नाही. आंतरराष्ट्रीय व्यापार, वित्तीय बाजारपेठा आणि केंद्रीय बँकांच्या परकीय चलन साठ्यांमध्ये डॉलरची भूमिका अजूनही अत्यंत महत्त्वाची आहे.
मात्र, अनेक देश डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करण्याच्या पर्यायांचा विचार करत आहेत. भारत-रशिया रुपया-रूबल व्यवहार, BRICSमधील स्थानिक चलनांच्या वापरावरील चर्चा आणि पर्यायी पेमेंट यंत्रणांच्या प्रयत्नांमुळे जागतिक आर्थिक व्यवस्थेत विविध पर्याय निर्माण होण्याची शक्यता वाढली आहे.
भारतासाठी काय अर्थ?
भारतासाठी स्थानिक चलनांमध्ये व्यापार करण्याचे काही संभाव्य फायदे आहेत. डॉलरची मागणी कमी झाल्यास परकीय चलनाच्या व्यवहारांवरील दबाव कमी होऊ शकतो. तसेच काही परिस्थितींमध्ये आंतरराष्ट्रीय निर्बंध किंवा पेमेंट व्यवस्थेतील अडथळ्यांचा परिणाम कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
मात्र रुपया-रूबल व्यापारासमोरही काही आव्हाने आहेत. दोन्ही चलनांच्या विनिमय दरातील चढ-उतार, व्यापारातील असमतोल आणि रुपया-रूबलची आंतरराष्ट्रीय स्वीकारार्हता यांसारखे मुद्दे महत्त्वाचे आहेत. त्यामुळे स्थानिक चलनांमधील व्यापार वाढवणे ही दीर्घकालीन प्रक्रिया असणार आहे.
एकूणच, भारत आणि रशिया यांच्यातील वाढते आर्थिक सहकार्य हे केवळ दोन देशांच्या व्यापारापुरते मर्यादित नसून जागतिक आर्थिक व्यवस्थेतील बदलत्या समीकरणांचे संकेत देणारे आहे. डॉलरला पूर्णपणे बाजूला करण्याऐवजी डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी पर्यायी मार्ग निर्माण करण्याचा प्रयत्न सध्या सुरू आहे. त्यामुळे आगामी काळात भारत-रशिया व्यापार, BRICS आणि स्थानिक चलनांमधील व्यवहार याकडे अमेरिका आणि इतर प्रमुख अर्थव्यवस्थांचेही बारकाईने लक्ष राहणार आहे.
Read Also : https://ajinkyabharat.com/jakarta-airport/
