घरगुती स्वयंपाकासाठी LPG Gas सिलिंडरवर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून राहावे लागते. मात्र, अनेक ठिकाणी LPG Gas सिलिंडरची कमतरता, वाढती किंमत आणि इंडक्शन स्टोव्हचा संपलेला स्टॉक यामुळे नागरिक त्रस्त झाले आहेत. अशा परिस्थितीत एक पर्याय समोर आला आहे, जो ना गॅसवर चालतो ना विजेवर. हा पर्याय म्हणजे सोलर कुकर किंवा सोलर स्टोव्ह. सूर्यप्रकाशाच्या मदतीने स्वयंपाक करता येणारे हे तंत्रज्ञान आता सर्वसामान्यांसाठी उपलब्ध झाले आहे. विशेष म्हणजे, याची किंमतही तुलनेने कमी असून एकदा खरेदी केल्यानंतर स्वयंपाकासाठी जवळपास शून्य खर्च येतो.
आजच्या काळात वाढत्या महागाईमुळे LPG Gas सिलिंडरचा खर्च अनेक कुटुंबांसाठी मोठा आर्थिक ताण ठरत आहे. अनेक शहरांमध्ये LPG Gas सिलिंडर मिळण्यासाठी रांगा लागत आहेत, तर काही ठिकाणी स्टॉक संपल्यामुळे नागरिकांना अडचणींचा सामना करावा लागत आहे. याच पार्श्वभूमीवर सोलर स्टोव्ह हा पर्यावरणपूरक आणि स्वस्त पर्याय म्हणून समोर येत आहे. सूर्याच्या उष्णतेचा वापर करून अन्न शिजवण्याची ही पद्धत अनेक वर्षांपासून अस्तित्वात असली तरी अलीकडच्या काळात त्याची मागणी वाढू लागली आहे.
सोलर स्टोव्ह कसा कार्य करतो?
सोलर कुकर हे विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचे उत्कृष्ट उदाहरण मानले जाते. या स्टोव्हमध्ये एक विशेष परावर्तक आरसा किंवा चमकदार प्लेट असते. हा आरसा सूर्यप्रकाश एका विशिष्ट बिंदूवर केंद्रित करतो. या प्रक्रियेमुळे त्या बिंदूवर मोठ्या प्रमाणात उष्णता निर्माण होते. स्टोव्हचा आतील भाग काळ्या रंगाचा असतो, कारण काळा रंग उष्णता अधिक प्रमाणात शोषून घेतो.
यावर काचेचे झाकण असते, ज्यामुळे हरितगृह परिणाम तयार होतो. या प्रक्रियेमुळे सूर्याची उष्णता स्टोव्हच्या आत साठवली जाते आणि ती बाहेर जाऊ शकत नाही. परिणामी स्टोव्हच्या आत तापमान 150 अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त वाढू शकते. या तापमानावर तांदूळ, डाळ, भाज्या, सूप यांसारखे अनेक पदार्थ सहज शिजवता येतात. सोलर कुकरमध्ये अन्न हळूहळू शिजते, त्यामुळे त्यातील पोषक तत्त्वे आणि जीवनसत्त्वे मोठ्या प्रमाणात टिकून राहतात.
सोलर स्टोव्ह कुठे आणि किती किमतीत मिळतो?
सोलर स्टोव्ह खरेदी करण्याचा विचार करणाऱ्यांसाठी बाजारात मुख्यतः दोन प्रकार उपलब्ध आहेत.
पहिला प्रकार म्हणजे बॉक्स प्रकारचा सोलर कुकर. हा कुकर आकाराने लहान असून लहान कुटुंबासाठी योग्य मानला जातो. यामध्ये एकावेळी दोन ते तीन पदार्थ शिजवता येतात. या प्रकारच्या सोलर कुकरची किंमत साधारणतः 2,500 ते 4,500 रुपयांदरम्यान असते.
दुसरा प्रकार म्हणजे पॅराबोलिक सोलर कुकर. हा कुकर मोठ्या परावर्तक डिशसारखा असतो आणि तो सूर्यप्रकाश थेट एका बिंदूवर केंद्रित करतो. त्यामुळे हा कुकर अधिक वेगाने गरम होतो आणि अन्न तुलनेने लवकर शिजवता येते. या प्रकारच्या सोलर कुकरची किंमत साधारणतः 5,000 ते 8,000 रुपयांदरम्यान असते.
हे दोन्ही प्रकारचे सोलर कुकर ऑनलाइन सहज उपलब्ध आहेत. नागरिकांना ते विविध ई-कॉमर्स संकेतस्थळांवरून ऑर्डर करता येतात. तसेच केंद्र सरकारच्या नूतनीकरणक्षम ऊर्जा योजनां अंतर्गत काही ठिकाणी सोलर कुकरवर अनुदानही दिले जाते. त्यामुळे नागरिकांना कमी किमतीत सोलर स्टोव्ह मिळू शकतो. इच्छुक नागरिकांनी त्यांच्या जिल्ह्यातील नवीकरणीय ऊर्जा कार्यालयाशी संपर्क साधल्यास अधिक माहिती मिळू शकते.
सोलर स्टोव्हचे फायदे
सोलर स्टोव्हचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे त्यासाठी गॅस किंवा वीज लागत नाही. त्यामुळे घरगुती खर्चात मोठी बचत होते. एकदा सोलर स्टोव्ह खरेदी केल्यानंतर स्वयंपाकासाठी पुन्हा कोणताही खर्च करावा लागत नाही.
दुसरा महत्त्वाचा फायदा म्हणजे हा पर्यावरणपूरक पर्याय आहे. गॅस किंवा इंधनाचा वापर न केल्यामुळे प्रदूषण कमी होते. त्यामुळे पर्यावरण संरक्षणासाठीही सोलर कुकर उपयुक्त ठरतो.
सोलर स्टोव्हमध्ये अन्न हळूहळू शिजत असल्यामुळे त्यातील पोषक तत्त्वे टिकून राहतात. त्यामुळे आरोग्याच्या दृष्टीनेही हा पर्याय फायदेशीर मानला जातो.
सुरक्षेच्या दृष्टीनेही सोलर स्टोव्ह अधिक सुरक्षित आहे. यात गॅस गळती, आग लागणे किंवा विजेचा धक्का बसण्याचा धोका नसतो. त्यामुळे मुले किंवा वृद्ध व्यक्ती देखील सुरक्षितपणे याचा वापर करू शकतात.
याशिवाय सोलर स्टोव्हची रचना साधी असल्यामुळे त्यामध्ये खराबी येण्याची शक्यता कमी असते. फक्त त्याचे आरसे आणि आतील भाग स्वच्छ ठेवणे आवश्यक असते.
सोलर स्टोव्ह कसा वापरायचा?
सोलर स्टोव्ह वापरताना काही गोष्टी लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे. सर्वप्रथम हा स्टोव्ह अशा ठिकाणी ठेवावा जिथे थेट सूर्यप्रकाश मिळतो. उदाहरणार्थ, घराची टेरेस, अंगण किंवा बाल्कनी हे योग्य ठिकाण असू शकते.
स्वयंपाक करताना शक्यतो काळ्या रंगाची भांडी वापरणे अधिक फायदेशीर ठरते, कारण काळा रंग उष्णता अधिक प्रमाणात शोषून घेतो. तसेच सोलर स्टोव्हमध्ये अन्न शिजण्यास गॅस स्टोव्हपेक्षा थोडा जास्त वेळ लागतो.
साधारणतः सकाळी 10 ते 11 वाजण्याच्या सुमारास अन्न शिजवण्यासाठी भांडे सोलर स्टोव्हमध्ये ठेवले तर दुपारपर्यंत जेवण तयार होते. त्यामुळे सूर्यप्रकाश चांगला असलेल्या भागात हा पर्याय अतिशय उपयुक्त ठरू शकतो.
पर्यावरणपूरक आणि किफायतशीर पर्याय
आजच्या वाढत्या महागाईच्या आणि इंधन संकटाच्या काळात सोलर स्टोव्ह हा स्वस्त, सुरक्षित आणि पर्यावरणपूरक पर्याय म्हणून समोर येत आहे. ग्रामीण भागात तसेच शहरांमध्येही या तंत्रज्ञानाचा वापर वाढल्यास LPG Gas वर अवलंबित्व कमी होऊ शकते. त्यामुळे घरगुती खर्च कमी होण्याबरोबरच पर्यावरण संरक्षणालाही मोठी मदत मिळू शकते.
