सवलतीचा ‘शॉर्टकट’ बंद – ओळखपत्र पुरेसे नाही

New ST Bus Rules लागू झाल्यानंतर महाराष्ट्रातील एसटी प्रवाशांच्या सवलत व्यवस्थेत मोठा बदल होणार आहे. पूर्वी ज्येष्ठ नागरिक, विद्यार्थी, महिला किंवा इतर सवलतधारक प्रवासी केवळ ओळखपत्र दाखवून अर्ध्या दरात प्रवास करत असत. मात्र आता ही पद्धत टप्प्याटप्प्याने बंद केली जात असून, सवलत मिळवण्यासाठी स्मार्ट कार्ड बंधनकारक करण्यात आले आहे. त्यामुळे प्रवाशांनी नवीन नियम समजून घेणे अत्यंत गरजेचे झाले आहे.

काय बदलले?

नव्या नियमांनुसार ओळखपत्रावर सवलत मिळणे कठीण होणार आहे. सवलतीसाठी National Common Mobility Card (NCMC) हे स्मार्ट कार्ड आवश्यक असेल. कंडक्टरकडे असलेल्या ई-तिकीट मशीनद्वारे डिजिटल पडताळणी केली जाईल. या प्रक्रियेमुळे बनावट ओळखपत्रांचा वापर कमी होईल आणि गैरव्यवहारावर मोठा आळा बसेल, असा दावा महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळाने केला आहे.

National Common Mobility Card म्हणजे काय?

New ST Bus Rules चा मुख्य आधार असलेले National Common Mobility Card (NCMC) हे एक मल्टी-युटिलिटी स्मार्ट कार्ड आहे. हे कार्ड फक्त एसटी बस प्रवासापुरते मर्यादित नसून भविष्यात मेट्रो, शहर बस, लोकल ट्रेन आणि इतर सार्वजनिक वाहतूक सेवांमध्येही वापरता येईल. “One Nation One Card” या केंद्र सरकारच्या संकल्पनेशी सुसंगत असा हा उपक्रम मानला जात आहे.

कार्डची प्रमुख वैशिष्ट्ये:

• कॉन्टॅक्टलेस पेमेंट सुविधा

• डिजिटल वॉलेटप्रमाणे काम

• तिकीट प्रक्रिया अधिक जलद

• सुरक्षित आणि पारदर्शक व्यवहार

• सर्व सवलती एकाच कार्डमध्ये नोंद

यामुळे प्रवास अधिक आधुनिक आणि सोयीस्कर होणार असल्याचे सांगितले जात आहे.

स्मार्ट कार्ड नसल्यास काय होईल?

New ST Bus Rules नुसार, जर प्रवाशांकडे स्मार्ट कार्ड नसेल तर सवलत मिळणार नाही. जरी तुम्ही सवलतीसाठी पात्र असलात तरी पूर्ण तिकीट काढावे लागेल. काही ठिकाणी नियमांचे उल्लंघन झाल्यास दंडाची शक्यताही नाकारता येत नाही. तसेच पडताळणी प्रक्रियेमुळे प्रवासात विलंब होऊ शकतो. त्यामुळे प्रवाशांनी वेळ न दवडता स्मार्ट कार्ड काढून घेणे हितावह ठरणार आहे.

कार्डची किंमत आणि दिलासा

महामंडळाने कार्ड वितरण प्रक्रिया सुलभ ठेवली आहे. नवीन स्मार्ट कार्डची किंमत 199 रुपये (GST सह) निश्चित करण्यात आली आहे. मात्र ज्यांच्याकडे आधीपासून जुने स्मार्ट कार्ड आहे, त्यांना ते जमा करून केवळ 149 रुपयांत नवीन कार्ड मिळणार आहे. यामुळे नियमित प्रवाशांना आर्थिक दिलासा मिळणार आहे.

कार्ड कसे मिळवावे?

New ST Bus Rules लागू झाल्यानंतर कार्ड मिळवण्याची प्रक्रिया सोपी करण्यात आली आहे.

प्रक्रिया:

1. जवळच्या एसटी आगाराला भेट द्या.

2. नोंदणी फॉर्म भरा.

3. आवश्यक कागदपत्रे जमा करा.

4. फोटो व पडताळणी पूर्ण करा.

5. कार्ड मिळाल्यानंतर ते सक्रिय करा.

आवश्यक कागदपत्रे:

• आधार कार्ड

• सवलत पात्रतेचा पुरावा (उदा. विद्यार्थी ओळखपत्र, ज्येष्ठ नागरिक प्रमाणपत्र)

• मोबाईल नंबर

• पासपोर्ट साईज फोटो

ही प्रक्रिया जलद पार पडावी यासाठी विशेष नोंदणी मोहिमाही राबवली जाणार आहे.

रिचार्ज सुविधा – डिजिटल वॉलेटचा अनुभव

हे स्मार्ट कार्ड डिजिटल वॉलेटप्रमाणे कार्य करणार आहे. कार्ड सक्रिय ठेवण्यासाठी किमान 100 रुपयांचा बॅलन्स आवश्यक असेल. त्यानंतर 50 रुपयांच्या पटीत कितीही रक्कम रिचार्ज करता येईल.

रिचार्ज पर्याय:

• बसमधील ETIM मशीन

• अधिकृत संकेतस्थळ

• मोबाईल अ‍ॅप

• अधिकृत एजंट

या सुविधेमुळे सुट्ट्या पैशांवरून होणारे वाद टाळले जातील आणि व्यवहार अधिक सुलभ होतील.

ग्रामीण भागासाठी 3000 एजंट

डिजिटल उपक्रमाचा लाभ ग्रामीण भागातील प्रवाशांनाही मिळावा यासाठी राज्यभरात 3000 पेक्षा अधिक अधिकृत एजंट नियुक्त करण्यात आले आहेत. विशेषतः ज्येष्ठ नागरिक आणि महिलांना नोंदणी करताना अडचणी येऊ नयेत यासाठी बसस्थानकांवरच संपूर्ण प्रक्रिया पार पाडली जाणार आहे.

याचे फायदे:

• गावातच कार्ड उपलब्ध

• नोंदणी सोपी

• डिजिटल साक्षरतेला चालना

• वेळ आणि प्रवास खर्चाची बचत

कोणाला प्राधान्य?

नोंदणी मोहिमेत विद्यार्थी, पत्रकार, दिव्यांग, महिला आणि ज्येष्ठ नागरिकांना प्राधान्य दिले जाणार आहे. या घटकांना अधिक सुरक्षित आणि सुलभ प्रवास मिळावा हा यामागील उद्देश आहे.

बनावटगिरीवर मोठा आळा

महामंडळाला दरवर्षी बनावट सवलतींमुळे मोठे आर्थिक नुकसान सहन करावे लागत होते. डिजिटल कार्ड प्रणालीमुळे फसवणूक कमी होईल, महसूल वाढेल आणि सेवांची गुणवत्ता सुधारेल, असा विश्वास अधिकाऱ्यांनी व्यक्त केला आहे. तज्ज्ञांच्या मते, New ST Bus Rules हे आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे आणि दीर्घकालीन फायदेशीर पाऊल ठरू शकते.

तंत्रज्ञान भागीदार

ही आधुनिक प्रणाली Ebix Technologies Ltd. आणि NSDL Payments Bank यांच्या सहकार्याने कार्यान्वित केली जात आहे. त्यामुळे व्यवहार अधिक सुरक्षित, जलद आणि विश्वासार्ह होतील.

प्रवाशांसाठी फायदे

नवीन नियमांमुळे प्रवाशांना अनेक सकारात्मक बदल अनुभवायला मिळतील:

• तिकीट प्रक्रिया जलद होईल

• रांगा कमी होतील

• डिजिटल पेमेंटला प्रोत्साहन मिळेल

• व्यवहार सुरक्षित राहतील

• सवलतींची खात्री मिळेल

काही संभाव्य अडचणी

सुरुवातीच्या टप्प्यात काही अडचणी येण्याची शक्यता तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे. ग्रामीण भागात इंटरनेट समस्या, डिजिटल साक्षरतेचा अभाव, कार्ड हरवण्याचा धोका किंवा नोंदणीतील गर्दी यांसारख्या अडचणी निर्माण होऊ शकतात. मात्र दीर्घकालीन दृष्टीने हा बदल प्रवाशांसाठी फायदेशीर ठरेल.

भविष्यातील संकेत

वाहतूक क्षेत्र झपाट्याने डिजिटल होत असताना भविष्यात एकाच कार्डवर मेट्रो, बस आणि लोकल प्रवास करण्याची सुविधा उपलब्ध होऊ शकते. QR आधारित तिकीट, पूर्ण कॅशलेस व्यवहार आणि AI आधारित तिकीट व्यवस्थापन यांसारख्या सुविधा पुढील काळात वास्तवात येण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे New ST Bus Rules हे स्मार्ट ट्रान्सपोर्ट सिस्टीमकडे टाकलेले महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे.

प्रवाशांनी काय करावे?

• शक्य तितक्या लवकर स्मार्ट कार्ड काढा

• किमान बॅलन्स ठेवा

• कार्ड सुरक्षित ठेवा

• अधिकृत एजंटकडूनच सेवा घ्या

New ST Bus Rules सुरुवातीला कडक वाटले तरी ते सार्वजनिक वाहतूक अधिक पारदर्शक, सुरक्षित आणि आधुनिक बनवण्याच्या दिशेने टाकलेले महत्त्वाचे पाऊल आहे. सवलतीचा लाभ घ्यायचा असेल, तर स्मार्ट कार्ड आता पर्याय नसून गरज बनली आहे. त्यामुळे वेळ न दवडता हे कार्ड काढून घेणेच प्रवाशांच्या हिताचे ठरणार आहे.