वसुधैव कुटुंबकम : भारतीय सभ्यतेचा जागतिक संवाद
भारताच्या संस्कृतीविषयक ज्ञानाचे प्रतिबिंब – प्रो. मझहर आसिफ
नवी दिल्ली :वसुधैव कुटुंबकम ही संकल्पना भारताच्या प्राचीन संस्कृतीचा आणि वैश्विक विचारसरणीचा मूलभूत आधार मानली जाते. संपूर्ण विश्व हे एक कुटुंब आहे, ही भावना केवळ तात्त्विक नाही तर मानवी सहअस्तित्व, संवाद आणि शांततेचा व्यावहारिक मार्ग दाखवणारी आहे. विविध धर्म, भाषा, संस्कृती आणि विचारधारा असूनही मानवतेला एकत्र बांधून ठेवण्याची ताकद या संकल्पनेत आहे. आजच्या तंत्रज्ञानप्रधान युगातही जेव्हा जग हिंसाचार, संघर्ष, पर्यावरणीय संकटे आणि असमानतेने ग्रासलेले आहे, तेव्हा वसुधैव कुटुंबकमचा विचार अधिक समर्पक ठरतो. हा विचार परस्पर सन्मान, सहिष्णुता, करुणा आणि जबाबदारीची जाणीव निर्माण करतो. भारताने हजारो वर्षांपासून या मूल्यांना आपल्या जीवनपद्धतीत जपले असून, आज जागतिक पातळीवर शांतता, शाश्वत विकास आणि सांस्कृतिक संवादासाठी हा विचार मार्गदर्शक ठरू शकतो.
आजचे जग प्रचंड तांत्रिक प्रगती करत असले तरी मानवी पातळीवर अस्थिरता, संघर्ष, हिंसाचार, दहशतवाद आणि पर्यावरणीय संकटे अधिक तीव्र होताना दिसत आहेत. अशा पार्श्वभूमीवर भारताच्या प्राचीन सभ्यतावादी संकल्पना आणि मूल्ये आजच्या जागतिक समस्यांवर मार्गदर्शक ठरू शकतात, असा ठाम सूर “वसुधैव कुटुंबकम – सभ्यता संवाद” या विषयावर आधारित राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय परिषदेच्या उद्घाटन सत्रात उमटला.
ही परिषद Centre for Studies in International Relations (CSIR) यांच्या पुढाकाराने Jamia Millia Islamia, नवी दिल्ली आणि MACAI, कोलकाता यांच्या सहकार्याने आयोजित करण्यात आली होती. मंगळवार, १६ डिसेंबर २०२५ रोजी सुरू झालेल्या या दोन दिवसीय परिषदेच्या पहिल्या दिवशी एक उद्घाटन सत्र आणि तीन सखोल पूर्ण सत्रांचे आयोजन करण्यात आले होते.
Related News
5 Positive Reasons Salman Khan Attended RSS Event: एकनाथ शिंदे ने दिले सडेतोड उत्तर
ट्रम्पचा आक्रमक टॅरिफ निर्णय: फ्रान्सच्या वाईनवर 200% कर लादला
2025 Vastuशास्त्र: नवीन घरात प्रवेश करताना गृहप्रवेश आवश्यक आहे का?
डोनाल्ड Trumpचा धक्कादायक दावा: “11 महिने मला कचरा मिळाला”
ज्ञान भारतम मिशन अंतर्गत पतंजली विद्यापीठाला क्लस्टर सेंटरचा दर्जा; बाबा रामदेवांकडून केंद्र सरकारचे आभार
अमेरिका व NATO समर्थित सैन्य अभ्यासामुळे भारतासाठी व्यापार व सुरक्षा धोका
Vladimir Putin: मजुराचा मुलगा ते 25 वर्षांपासून रशियाचा सत्ताधारी
अकोल्याचा 1 अभिमान: प्रभु श्रीराम मंदिरावर भगवा ध्वज आणि अभिषेक मानोरकर यांचे भव्य एनिमेशन
5 Powerful and Inspiring Ways to Reclaim Odisha Lost Glory
विदेशातही जपली वारकऱ्यांनी महाराष्ट्राची परंपरा, दुबईत संत ज्ञानेश्वर महाराजांचा संजीवन समाधी सोहळा
5 मजबूत उत्तेजक घटकांसह पतंजली: आयुर्वेद‑योग आधारित स्वदेशी क्रांतीचा सकारात्मक प्रभाव
तंत्रज्ञान असूनही मानवतेपुढील प्रश्न कायम – सुनील आंबेकर
उद्घाटन सत्रात प्रमुख वक्ते म्हणून राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे अखिल भारतीय प्रचार प्रमुख सुनील आंबेकर यांनी विचार मांडले. ते म्हणाले की, “आज एआय, आयसीटी, डिजिटल संपर्क यामुळे जग जवळ आले असले तरी मानवतेसमोरील मूलभूत प्रश्न अद्याप सुटलेले नाहीत. हिंसाचार, युद्ध, सामाजिक दरी, असहिष्णुता आणि पर्यावरणीय संकटे अधिक तीव्र होत आहेत.”
सुनील आंबेकर यांनी भारताच्या चिरंतन सभ्यतावादी परंपरेवर विशेष भर दिला. हजारो वर्षांपासून भारताने कोणत्याही आधुनिक तंत्रज्ञानाशिवाय विविधता, सहअस्तित्व आणि शांततेचे मूल्य जपले आहे, असे त्यांनी नमूद केले. आंतरराष्ट्रीय संबंधांमध्ये केवळ सामर्थ्य आणि स्वार्थ न पाहता मूल्ये, संवेदनशीलता आणि सांस्कृतिक जाणीव यांवर आधारित सत्तेचा नैतिक वापर करणे अत्यावश्यक असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
वसुधैव कुटुंबकम : केवळ तत्त्वज्ञान नाही, तर व्यावहारिक चौकट – प्रा. सचिन चतुर्वेदी
उद्घाटनपर भाषणात प्रा. सचिन चतुर्वेदी, कुलगुरू, Nalanda University यांनी ‘वसुधैव कुटुंबकम’ या संकल्पनेचा समकालीन संदर्भ उलगडून सांगितला.
“वसुधैव कुटुंबकम ही संकल्पना केवळ तात्त्विक किंवा आध्यात्मिक आदर्श नसून, आजच्या जागतिक आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी एक ठोस आणि व्यावहारिक चौकट आहे,” असे त्यांनी ठामपणे सांगितले.
ते पुढे म्हणाले की, विकास मोजताना केवळ जीडीपी किंवा संकीर्ण आर्थिक निकषांपुरते मर्यादित न राहता शाश्वत वापर-उत्पादन, मजबूत पायाभूत सुविधा, सामाजिक समता, मानवी कल्याण आणि पर्यावरणीय संतुलन यांचा समावेश करणारे व्यापक निर्देशक स्वीकारण्याची गरज आहे.
भारताच्या संस्कृतीविषयक ज्ञानाचे प्रतिबिंब – प्रो. मझहर आसिफ
या परिषदेतील सर्वाधिक चर्चेत राहिलेले भाषण जामिया मिलिया इस्लामियाचे कुलगुरू प्रो. मझहर आसिफ यांचे होते. उद्घाटन सत्रात विशेष अतिथी म्हणून बोलताना त्यांनी सांगितले, “वसुधैव कुटुंबकम ही संकल्पना भारताच्या संस्कृतीविषयक ज्ञानाचे प्रतिबिंब आहे. हे ज्ञान केवळ धार्मिक किंवा तात्त्विक नसून, ते ज्ञान, अध्यात्म आणि सर्वसमावेशकतेमध्ये रुजलेले आहे.”
भारतीय संस्कृती ही प्रश्न विचारणारी, संवाद साधणारी आणि विविधतेला स्वीकारणारी आहे, असे त्यांनी ठामपणे नमूद केले. “भारताची परंपरा कठोर श्रद्धा प्रणालींपेक्षा कुतूहल, संवाद आणि सहअस्तित्वाला प्राधान्य देते. त्यामुळेच भारताची सभ्यता हजारो वर्षे टिकून राहिली आहे,” असे ते म्हणाले.
‘ग्रेटर इंडिया’ : भौगोलिक सीमांपलीकडील सांस्कृतिक संकल्पना
परिषदेतील पूर्ण सत्रांमध्ये सांस्कृतिक एकात्मता, आंतरराष्ट्रीय सुरक्षा आणि जागतिक शांतता या विषयांवर सखोल चर्चा झाली. भारत आणि परदेशातील अनेक विद्वानांनी या सत्रांत सहभाग घेतला.
“सांस्कृतिक भारत” किंवा ग्रेटर इंडिया ही संकल्पना केवळ भूगोलापुरती मर्यादित नसून, ती भारताच्या अंतर्निहित बहुलतेचे प्रतीक असल्याचे वक्त्यांनी स्पष्ट केले. इतिहासात दडपल्या गेलेल्या भारतीय सांस्कृतिक मूल्यांचे पुनरुज्जीवन करण्याची गरज असून, ती मूल्ये आजच्या जागतिक व्यवस्थेला नवी दिशा देऊ शकतात, असा निष्कर्ष चर्चासत्रांतून पुढे आला.
आंतरराष्ट्रीय सुरक्षा आणि जागतिक शांततेची नाजूक स्थिती
आंतरराष्ट्रीय सुरक्षेवरील चर्चासत्रांमध्ये विविध गंभीर मुद्द्यांवर प्रकाश टाकण्यात आला. राज्यांच्या धोरणात्मक गणितांमधील विसंगती, प्रशासनातील कमतरता, वाढता दहशतवाद, हवामान बदल आणि संसाधनांवरील संघर्ष यामुळे जागतिक शांतता अधिक नाजूक होत असल्याचे वक्त्यांनी नमूद केले.
विशेषतः हवामान संकट हे केवळ पर्यावरणीय नसून मानवी सुरक्षा आणि आंतरराष्ट्रीय स्थैर्याशी थेट जोडलेले आहे, यावर भर देण्यात आला. या पार्श्वभूमीवर ‘वसुधैव कुटुंबकम’सारख्या सर्वसमावेशक दृष्टिकोनाची गरज अधिक तीव्रपणे जाणवते, असे मत अनेक अभ्यासकांनी व्यक्त केले.
सभ्यता संवादाची गरज का वाढते आहे?
या परिषदेतून एक महत्त्वाचा मुद्दा ठळकपणे समोर आला, तो म्हणजे सभ्यता संवाद (Civilizational Dialogue) याचे वाढते महत्त्व. जगातील अनेक संघर्ष केवळ राजकीय किंवा आर्थिक नसून, ते सांस्कृतिक गैरसमज, असहिष्णुता आणि संवादाच्या अभावातून निर्माण होत असल्याचे मत तज्ज्ञांनी मांडले.
भारतीय सभ्यता ही संघर्षाऐवजी संवादावर भर देणारी असल्यामुळे, ती आजच्या ध्रुवीकरणाच्या काळात मार्गदर्शक ठरू शकते, असे या चर्चांतून अधोरेखित झाले.
विचारमंथन आणि पुढील दिशा
परिषदेच्या पहिल्या दिवसाच्या शेवटी सहभागी विद्वानांनी या चर्चांनी सखोल अंतर्दृष्टी दिल्याचे मत व्यक्त केले. या संवादातून केवळ अकादमिक विचारमंथनच झाले नाही, तर धोरणनिर्मिती, आंतरराष्ट्रीय संबंध आणि सामाजिक समन्वयासाठी उपयोगी ठरू शकणारे महत्त्वाचे मुद्दे समोर आले.
वसुधैव कुटुंबकम ही संकल्पना आजच्या जगासाठी आदर्श नाही, तर अपरिहार्य गरज असल्याचे या परिषदेतून स्पष्ट झाले. मानवता, पर्यावरण आणि शांततेच्या रक्षणासाठी भारताच्या सभ्यतावादी ज्ञानाचा जागतिक पातळीवर पुनर्विचार होणे आवश्यक आहे, असा संदेश या परिषदेतून देण्यात आला.
एकूणच, “वसुधैव कुटुंबकम – सभ्यता संवाद” ही परिषद केवळ शैक्षणिक चर्चा न राहता, भारताच्या सांस्कृतिक विचारसरणीचा जागतिक संदर्भात पुनर्परिचय करून देणारा महत्त्वाचा मंच ठरली. प्रो. मझहर आसिफ यांनी मांडलेली भूमिका – भारताची संस्कृती ही ज्ञान, संवाद आणि सहअस्तित्वावर आधारित आहे – ही आजच्या अस्थिर जगासाठी आशेचा किरण ठरत आहे.
