राष्ट्रीय वाघ गणना २०२६: जंगलातील वाघ मोजण्याची गुंतागुंतीची प्रक्रिया आणि तंत्रज्ञान
भारत ही वाघांची जन्मभूमी असून देशातील जंगलांमध्ये हे भव्य प्राणी मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. मात्र, जंगलातील वाघांची अचूक संख्या ठरवणे हे सोपे काम नाही. वाघांची गणना ही केवळ पगमार्क पाहणे किंवा कॅमेरा लावणे इतकी सोपी प्रक्रिया नाही. प्रत्यक्षात ही एक अत्यंत क्लिष्ट, वैज्ञानिक आणि तंत्रज्ञान आधारित प्रक्रिया आहे. राष्ट्रीय वाघ गणना म्हणजे “ऑल इंडिया टायगर एस्टिमेशन” ही प्रक्रिया असून, प्रत्येक चार वर्षांनी आयोजित केली जाते. ही जगातील सर्वात मोठी वन्यजीव सर्वेक्षण प्रक्रिया मानली जाते. २०२२ च्या राष्ट्रीय वाघ गणनेनुसार भारतात ३,१६७ वाघ नोंदवले गेले होते. २०२६ ची गणना संरक्षणाच्या प्रयत्नांची यशस्वीता तपासण्यासाठी महत्त्वाची ठरेल.
राष्ट्रीय वाघ गणना का महत्त्वाची?
वाघ हा पर्यावरण संतुलन राखण्यास महत्त्वाचा प्राणी आहे. त्याचा प्रदेशातील प्राणी आणि वनस्पतींच्या जैवविविधतेवर थेट परिणाम होतो. म्हणूनच, वाघांची संख्या आणि त्यांचे निवासस्थान याचा अंदाज घेणे गरजेचे आहे. वाघांचा अभ्यास करणे ही वाघांच्या संरक्षणाच्या धोरणांसाठी आधारभूत माहिती उपलब्ध करून देणारी प्रक्रिया आहे.
गणनेची प्रक्रिया कशी केली जाते?
वाघांची गणना करताना विविध आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो. कॅमेरा ट्रॅप, पगमार्क, डीएनए सॅम्पल, ड्रोन आणि सॅटेलाइट डेटा या सर्व साधनांचा उपयोग होतो. एनटीसीए (National Tiger Conservation Authority) आणि डब्ल्यूआयआय (Wildlife Institute of India) हे एकत्रितपणे ही प्रक्रिया हाताळतात.
Related News
“Mumbai Dolphin Sighting: वरळी सी फेसवर डॉल्फिन्सचे आगमन, मुंबईकरांनी अनुभवला निसर्गाचा 1 अद्भुत क्षण”
अकोला–बुलढाणा सीमेवर बिबट्याच्या पिल्लांचा आढळ ; व्हायरल व्हिडिओमुळे वन्यजीव सुरक्षेचा प्रश्न ऐरणीवर
शालेय अभ्यासक्रमात ‘साप आणि वन्यजीव’ माहितीचा समावेश करा – वनिता बोराडे यांची शासनाकडे आग्रही मागणी
उद्धव ठाकरेंचा मुंबईतील प्रदूषणावर आघाडीचा आरोप
भारतातील सुपरफास्ट इलेक्ट्रिक कार्स: फक्त 4 तासांत पूर्ण चार्जिंग
घरच्या घरी 2000 रुपयांत एअर प्युरिफायर: दिल्लीकरानं दिला पर्यावरणीय जुगाड, 15 मिनिटांत AQI 350 → 50
Pune Leopard Attacks : वनमंत्र्यांचा ‘धक्कादायक आदेश’! बिबट्या दिसला की थेट गोळ्या घाला – आता हल्ले थांबतील का?
5 मजबूत उत्तेजक घटकांसह पतंजली: आयुर्वेद‑योग आधारित स्वदेशी क्रांतीचा सकारात्मक प्रभाव
खैरखेड वाघ : गावात घबराट निर्माण करणारा 1 वाघ आणि वनविभागाचे उपाय
अकोट वन्यजीव सप्ताह 2025 (Akot Wildlife Week 2025) : शहानुर सफारी गेट व बोर्डी वर्तुळात वन्यजीव सप्ताह साजरा
१. कॅमेरा ट्रॅपिंग:
जंगलांमध्ये वाघ असण्याची शक्यता असलेल्या ठिकाणी झाडांवर समोरासमोर दोन ट्रॅप कॅमेरे लावले जातात. हे सेन्सर असलेले कॅमेरे कोणत्याही प्राण्याच्या येताना-जातानाच्या वेळी छायाचित्र टिपतात. नंतर लाखो छायाचित्रांमधून फक्त वाघांची छायाचित्रे वेगळी केली जातात. वाघांच्या अंगावरील पट्टे हे बोटांच्या ठश्यांसारखे युनिक असतात. या आधारावर वाघांची संख्या निश्चित केली जाते.
२. पगमार्क आणि ट्रान्सेक्ट लाइन्स:
वाघांच्या हालचालींचा अभ्यास करण्यासाठी जंगलात ट्रान्सेक्ट लाइन्स तयार केल्या जातात. या लाइन्सवरून वाघांची चालणे, पगमार्क आणि इतर घटक नोंदवले जातात. यामुळे वाघांचा घनता आणि त्यांच्या प्रदेशातील वितरणाचे अंदाज मिळतात.
३. डीएनए सॅम्पलिंग:
वाघांच्या विष्ठा, केस किंवा पेशींच्या नमुन्यांमधून डीएनए तपासणी केली जाते. यामुळे कोणत्या वाघाची किती संख्या आहे, त्याचे वंश, आरोग्य व इतर माहिती मिळते.
४. ड्रोन आणि सॅटेलाइट डेटा:
जंगलातील मोठ्या प्रदेशाचा अभ्यास करण्यासाठी ड्रोन आणि सॅटेलाइटचा उपयोग केला जातो. यामुळे वाघांचा वास्तव प्रदेश, झाडांची दाटी, पाण्याचे स्रोत यांची माहिती मिळते.
पीटीआर आणि दुधवा टायगर रिझर्व्हचे विशेष लक्ष
२०२२ मध्ये पीलीभीत टायगर रिझर्व्ह (PTR) ला ३६५ ग्रिडमध्ये विभागले होते, प्रत्येक ग्रिड २ चौरस किलोमीटर क्षेत्र व्यापत होता. प्रत्येक ग्रिडमध्ये दोन कॅमेरा ट्रॅप लावले गेले होते. दुधवा टायगर रिझर्व्हमध्ये ८८७ ग्रिड तयार करून समान पद्धत वापरण्यात आली. याशिवाय, वाघांच्या शिकारीसाठी लागणाऱ्या मोठ्या खुर असलेल्या प्राण्यांचा अंदाज घेण्यासाठी PTR मध्ये ५४ आणि दुधवा मध्ये ११४ ट्रान्सेक्ट लाइन्स तयार करण्यात आल्या होत्या.
२०२६ ची गणना आणि अपेक्षा
२०२६ च्या राष्ट्रीय वाघ गणनेसाठी तयारीला वेग आला आहे. वाघांची संख्या, त्यांचे वितरण, प्रजातींची स्थिती आणि पर्यावरणीय बदल यांचा अभ्यास करून वन्यजीव संरक्षण धोरण अधिक प्रभावी बनवता येईल. हा डेटा वन्यजीव तज्ज्ञ, प्रशासन आणि स्थानिक समुदायासाठी महत्त्वाचा ठरेल.
राष्ट्रीय वाघ गणना ही एक गुंतागुंतीची, वैज्ञानिक प्रक्रिया आहे. जंगलातील वाघांची संख्या निश्चित करण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून, वाघांच्या संरक्षणासाठी योग्य निर्णय घेतले जातात. वाघांची संख्या वाढविणे आणि त्यांच्या निवासस्थानाचे संरक्षण करणे हे पर्यावरणीय संतुलन राखण्यासाठी महत्त्वाचे आहे.
टीप: २०२६ मध्ये होणारी राष्ट्रीय वाघ गणना भारताच्या वाघ संरक्षणाच्या यशस्वीतेचा अभ्यास करेल आणि भविष्यातील धोरणात्मक निर्णयासाठी मार्गदर्शन करेल.
