भारताच्या व्यापार तुटीचा आकडा ४० अब्ज डॉलरवर! रुपयावर वाढणार दबाव की सेवा क्षेत्र आणि परदेशी गुंतवणूक देणार आधार?
भारताच्या अर्थव्यवस्थेसमोर सध्या व्यापार तुटीचे मोठे आव्हान उभे राहिले आहे. ऑक्टोबर महिन्यात देशाची व्यापार तूट जवळपास ४० अब्ज डॉलरवर पोहोचली असून, त्यामुळे भारतीय रुपयाच्या स्थिरतेबाबत पुन्हा एकदा चर्चा सुरू झाली आहे. सोन्याच्या आयातीत झालेली मोठी वाढ, कच्च्या तेलाची आयात आणि इलेक्ट्रॉनिक्ससह विविध वस्तूंच्या वाढत्या मागणीमुळे भारताच्या आयात खर्चात मोठी भर पडली आहे. आयात आणि निर्यात यांच्यातील वाढती दरी रुपयावर दबाव निर्माण करू शकते. मात्र, सध्याच्या परिस्थितीत रुपयाची मोठी घसरण होण्याची शक्यता कमी असल्याचा अंदाज Axis Bank Research ने व्यक्त केला आहे. सेवा क्षेत्रातील मजबूत कामगिरी, परदेशी गुंतवणुकीचा ओघ आणि कच्च्या तेलाच्या किमतीतील स्थिरता हे घटक भारतीय चलनाला आधार देऊ शकतात.
ऑक्टोबरमध्ये व्यापार तुटीत मोठी वाढ
भारताच्या व्यापार तुटीमध्ये ऑक्टोबर महिन्यात लक्षणीय वाढ झाल्याचे आकडेवारीवरून स्पष्ट झाले आहे. उपलब्ध आकडेवारीनुसार, ऑक्टोबरमध्ये देशाची वस्तू आयात ८९.३५ अब्ज डॉलरवर पोहोचली, तर वस्तू निर्यात ४९.४७ अब्ज डॉलर इतकी नोंदवण्यात आली. त्यामुळे आयात आणि निर्यातीमधील फरक म्हणजेच व्यापार तूट ३९.८८ अब्ज डॉलरवर पोहोचली.
विशेष म्हणजे, मागील महिन्याच्या तुलनेत व्यापार तुटीत जवळपास १० अब्ज डॉलरची वाढ झाली आहे. देशांतर्गत बाजारपेठेतील मागणी, सणासुदीच्या काळातील खरेदी आणि औद्योगिक क्षेत्रासाठी आवश्यक असलेल्या वस्तूंच्या आयातीत झालेली वाढ यामागे महत्त्वाची कारणे मानली जात आहेत. भारताची अर्थव्यवस्था वेगाने विस्तारत असताना विविध क्षेत्रांतील आयातीची गरजही वाढत आहे. मात्र, निर्यातीच्या तुलनेत आयात अधिक वेगाने वाढल्यास व्यापार तुटीचे प्रमाण वाढण्याची शक्यता असते.
Related News
सोन्याच्या आयातीचा व्यापार तुटीत मोठा वाटा
ऑक्टोबरमधील व्यापार तूट वाढण्यामागे सोन्याच्या आयातीचा मोठा वाटा असल्याचे Axis Bank Research च्या १३ नोव्हेंबरच्या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. व्यापार तुटीतील जवळपास १० अब्ज डॉलरच्या वाढीपैकी सुमारे ५ अब्ज डॉलरचा वाटा केवळ सोन्याच्या आयातीमुळे निर्माण झाला.
भारतात सणासुदीच्या काळात आणि लग्नसराईच्या हंगामात सोन्याची मागणी मोठ्या प्रमाणात वाढते. धनत्रयोदशी, दिवाळी आणि इतर सणांच्या पार्श्वभूमीवर ग्राहकांकडून सोन्याची खरेदी वाढल्याने आयातीवर परिणाम झाला. भारत हा जगातील प्रमुख सोने आयातदार देशांपैकी एक असल्याने आंतरराष्ट्रीय बाजारातील सोन्याच्या किमती आणि देशांतर्गत मागणी यांचा थेट परिणाम आयात खर्चावर होतो.
सोन्याबरोबरच इलेक्ट्रॉनिक्स, यंत्रसामग्री आणि खाद्यतेल यांसारख्या वस्तूंच्या आयातीतही वाढ झाली आहे. विशेष म्हणजे, कच्चे तेल आणि सोने वगळता इतर वस्तूंची आयात वार्षिक आधारावर तब्बल ३३ टक्क्यांनी वाढल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. यावरून देशांतर्गत औद्योगिक आणि ग्राहक मागणी वाढत असल्याचेही संकेत मिळतात.
व्यापार तूट वाढली, तरी रुपयाला आधार कसा मिळणार?
व्यापार तूट वाढली म्हणजे भारतीय रुपया निश्चितच मोठ्या प्रमाणात घसरेल, असे सरळ समीकरण नाही. कारण एखाद्या देशाची आर्थिक स्थिती आणि चलनाचे मूल्य ठरवताना केवळ वस्तूंची आयात-निर्यात विचारात घेतली जात नाही. सेवा क्षेत्रातून मिळणारे उत्पन्न, परदेशातून येणारा पैसा, परकीय गुंतवणूक आणि इतर आर्थिक व्यवहारांचाही महत्त्वाचा वाटा असतो.
भारताच्या बाबतीत माहिती तंत्रज्ञान, सॉफ्टवेअर सेवा, वित्तीय सेवा आणि व्यावसायिक सेवा निर्यात हे परकीय चलन मिळवण्याचे मोठे स्रोत आहेत. भारतीय कंपन्या परदेशातील ग्राहकांना सेवा पुरवतात आणि त्यातून देशाला मोठ्या प्रमाणात डॉलर मिळतात.
Axis Bank Research च्या अहवालानुसार, मागील १२ महिन्यांत भारताचा सेवा व्यापारातील अधिशेष सुमारे २२६ अब्ज डॉलर होता. परदेशातून येणाऱ्या निव्वळ पैशांचा आणि इतर आर्थिक व्यवहारांचा समावेश केल्यास हा अधिशेष जवळपास ३३२ अब्ज डॉलरपर्यंत पोहोचतो. त्यामुळे वस्तूंच्या व्यापारातील तुटीचा परिणाम काही प्रमाणात भरून काढण्यास मदत होते.
याच कारणामुळे आर्थिक वर्ष २०२६-२७ मध्ये भारताची चालू खात्यातील तूट (Current Account Deficit) सकल देशांतर्गत उत्पादनाच्या (GDP) जवळपास १ टक्क्यापर्यंत मर्यादित राहू शकते, असा अंदाज बँकेने व्यक्त केला आहे. ही बाब भारतीय अर्थव्यवस्थेसाठी दिलासादायक मानली जात आहे.
परदेशी गुंतवणूकदारांच्या परतण्यामुळे रुपयाला बळ
भारतीय रुपयाच्या हालचालींमध्ये परदेशी गुंतवणूकदारांची भूमिका महत्त्वाची असते. परदेशी पोर्टफोलिओ गुंतवणूकदार (FPI) भारतीय शेअर बाजारात गुंतवणूक करतात, तेव्हा देशात डॉलरचा ओघ वाढण्यास मदत होते. यामुळे रुपयाला काही प्रमाणात आधार मिळू शकतो.
नोव्हेंबर महिन्याच्या सुरुवातीला परदेशी गुंतवणूकदारांनी भारतीय शेअर बाजारात पुन्हा गुंतवणूक सुरू केल्याचे वृत्त आहे. महिन्याच्या सुरुवातीच्या काळात जवळपास ६ अब्ज डॉलरची गुंतवणूक भारतीय बाजारात आल्याचे सांगितले जात आहे. जागतिक गुंतवणूकदारांचा भारतीय बाजारपेठेवरील विश्वास वाढल्यास रुपयासाठी ही सकारात्मक बाब ठरू शकते.
चलन बाजारातील आकडेवारीनुसार, ११ नोव्हेंबर रोजी रुपया डॉलरच्या तुलनेत ०.२६ टक्क्यांनी मजबूत होऊन ९३.६९ प्रति डॉलरवर बंद झाला होता. एप्रिलनंतरची ही त्याची सर्वोत्तम पातळी होती. मात्र, ही मजबुती फार काळ टिकली नाही. १३ नोव्हेंबर रोजी रुपया पुन्हा घसरून ९४.२४ प्रति डॉलरवर बंद झाला. त्यामुळे रुपयातील चढ-उतार अद्याप कायम असल्याचे स्पष्ट झाले आहे.
अमेरिकेचा डॉलर आणि कच्च्या तेलाच्या किमती ठरणार निर्णायक
भारतीय रुपयासमोरील आव्हाने अद्याप संपलेली नाहीत. अमेरिकेतील महागाई वाढल्यास तेथील फेडरल रिझर्व्ह व्याजदर दीर्घकाळ उच्च पातळीवर ठेवण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारात डॉलर अधिक मजबूत होऊ शकतो. डॉलर मजबूत झाल्यास भारतीय रुपयासह इतर उदयोन्मुख अर्थव्यवस्थांच्या चलनांवर दबाव निर्माण होण्याची शक्यता असते.
दुसरीकडे, भारत हा कच्च्या तेलाचा मोठा आयातदार देश आहे. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारात तेलाच्या किमती वाढल्यास देशाचा आयात खर्च वाढतो. तेल खरेदीसाठी अधिक डॉलर खर्च करावे लागतात. परिणामी, डॉलरची मागणी वाढून रुपयावर दबाव निर्माण होऊ शकतो.
मात्र, सध्या १२ महिन्यांच्या सरासरी फॉरवर्ड कच्च्या तेलाची किंमत जवळपास ८७ डॉलर प्रति बॅरलपर्यंत आल्याने भारताला काहीसा दिलासा मिळाला आहे. तेलाच्या किमती नियंत्रणात राहिल्यास देशाच्या आयात खर्चावर होणारा परिणाम मर्यादित राहू शकतो.
आगामी काळात रुपयाची दिशा काय असेल?
एकूणच, भारताची व्यापार तूट ४० अब्ज डॉलरच्या जवळ पोहोचणे ही निश्चितच लक्ष देण्यासारखी बाब आहे. मात्र, केवळ या आकड्यावरून भारतीय रुपयाची मोठी घसरण होणार, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. भारताचे मजबूत सेवा क्षेत्र, परदेशातून येणारे उत्पन्न, परकीय गुंतवणूक आणि कच्च्या तेलाच्या किमती यांचा रुपयाच्या भवितव्यावर मोठा प्रभाव राहणार आहे.
आगामी काळात अमेरिकेची आर्थिक धोरणे, जागतिक बाजारपेठेतील डॉलरची स्थिती आणि भारताची आयात-निर्यात यांची आकडेवारी महत्त्वाची ठरेल. त्यामुळे भारतीय रुपया सावरणार की आणखी दबावाखाली येणार, याकडे अर्थतज्ज्ञांसह गुंतवणूकदारांचे लक्ष लागले आहे.
Read Also : https://ajinkyabharat.com/petrol-diesel-rates-today/
