एका उंदरामुळे ठरणार मानवजातीचे भविष्य?
Chinaचा अंतराळातील ऐतिहासिक प्रयोग आणि मानवी वस्तीच्या दिशेने टाकलेले निर्णायक पाऊल अंतराळात मानवी वस्ती स्थापन करण्याचे स्वप्न गेल्या अनेक दशकांपासून मानव पाहत आहे. चंद्र, मंगळ आणि त्याही पलीकडील ग्रहांवर मानव वस्ती करेल का, हा प्रश्न आजवर केवळ विज्ञानकथांपुरताच मर्यादित होता. मात्र आता या स्वप्नाला प्रत्यक्ष वैज्ञानिक अधिष्ठान मिळू लागले आहे. यामागे कारण ठरला आहे Chinaने केलेला एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि धाडसी प्रयोग. विशेष म्हणजे या प्रयोगाचा केंद्रबिंदू ठरला आहे एक मादी उंदीर!
Chinaच्या अंतराळ स्थानकावर झालेल्या या प्रयोगाने आंतरराष्ट्रीय वैज्ञानिक समुदायाचे लक्ष वेधून घेतले असून, “अंतराळात सस्तन प्राण्यांचे प्रजनन शक्य आहे का?” या अत्यंत मूलभूत आणि महत्त्वाच्या प्रश्नाचे उत्तर देण्याच्या दिशेने हा प्रयोग मैलाचा दगड ठरत आहे.
शेनझोऊ-21 मोहिमेचा भाग असलेला ऐतिहासिक प्रयोग
Chinaने 31 ऑक्टोबर रोजी आपल्या शेनझोऊ-21 या अंतराळ मोहिमेअंतर्गत चार उंदीर आपल्या अंतराळ स्थानकावर पाठवले होते. पृथ्वीपासून सुमारे 400 किलोमीटर उंचीवर असलेल्या या अंतराळ स्थानकावर हे उंदीर तब्बल दोन आठवडे वास्तव्यास होते. 14 नोव्हेंबर रोजी हे उंदीर सुरक्षितपणे पृथ्वीवर परतले.
Related News
“खळबळजनक 5 मोठे धडे: चीनचे J-35AE स्टेल्थ फायटर दाखल, पाकिस्तान डीलची भीती वाढली!”
“8x Zoom iPhone Photo: Artemis 2 मधून Reid Wiseman यांनी टिपलेली पृथ्वीची Stunning ‘Earthset’ झलक”
280 प्रकाशवर्ष दूर ‘निषिद्ध’ रहस्य ! TOI-5205b ग्रहाने मोडले विज्ञानाचे नियम
चांद्र मोहिमेत ‘सेल्फी’चा नवा अध्याय! अंतराळवीरांसोबत iPhone; नासाने 50 वर्षांचा नियम मोडला
मंगळाचा फिरण्याचा वेग वाढतोय, दिवस लहान होतोय, भविष्यात लाल ग्रहाचे कॅलेंडर बदलणार!
इराण-यूएस युद्धात भारतासाठी दिलासा; होर्मुजमार्गावर 5 देशांच्या जहाजांना परवानगी!
इराणवर अमेरिका सर्जिकल स्ट्राईक, संरक्षण तज्ज्ञ अभय पटवर्धनाचे विश्लेषण | पश्चिम आशिया युद्धस्थिती
इस्त्रायल-इराण युद्ध: चीनने मध्यपूर्वेत पाठवला स्पेशल दूत, शांततेसाठी मोठा निर्णय
Hepatitis B असलेल्या आईमुळे बाळाला धोका? डॉक्टरांनी सांगितले महत्त्वाचे सत्य
आशियात तणाव वाढला : चीन–जपान संघर्ष उकळतोय!
या प्रयोगामागील प्रमुख उद्दिष्ट होते अंतराळ प्रवासाचा आणि सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षणाचा (microgravity) सस्तन प्राण्यांच्या प्रजनन क्षमतेवर काय परिणाम होतो, याचा अभ्यास करणे.
अंतराळातून परतल्यानंतर घडले ऐतिहासिक घडामोड
या प्रयोगातील सर्वात महत्त्वाची आणि थक्क करणारी घटना 10 डिसेंबर रोजी घडली. अंतराळातून परतलेल्या उंदरांपैकी एका मादी उंदराने तब्बल नऊ निरोगी पिल्लांना जन्म दिला. विशेष बाब म्हणजे ही मादी उंदीर अंतराळात असतानाच गर्भवती होती.
नऊ पिल्ल्यांपैकी सहा पिल्ले पूर्णतः निरोगी असून जिवंत राहिली, जे पृथ्वीवरील सामान्य प्रजनन दराशी सुसंगत आहे. यामुळे अंतराळातील वास्तव्यास गर्भावस्थेवर किंवा पिल्लांच्या आरोग्यावर कोणताही गंभीर परिणाम होत नाही, हे प्रथमच प्रत्यक्ष पुराव्यांद्वारे सिद्ध झाले आहे.
चायनीज ॲकॅडमी ऑफ सायन्सेसचा मोठा दावा
या प्रयोगाबाबत माहिती देताना चायनीज ॲकॅडमी ऑफ सायन्सेस येथील संशोधक वांग हाँगमेई यांनी स्पष्टपणे सांगितले की, “कमी कालावधीचा अंतराळ प्रवास सस्तन प्राण्यांच्या प्रजनन क्षमतेवर कोणताही प्रतिकूल परिणाम करत नाही, हे या प्रयोगातून स्पष्ट झाले आहे.”
त्यांच्या मते, गर्भधारणेपासून ते जन्मापर्यंतची संपूर्ण जैविक प्रक्रिया नैसर्गिकरित्या पार पडली, ही बाब अत्यंत आशादायक आहे.
प्रयोग यशस्वी होणे सोपे नव्हते
हा प्रयोग ऐकायला जितका सोपा वाटतो, तितका तो प्रत्यक्षात नव्हता. शेनझोऊ-20 मोहिमेच्या पृथ्वीवर परत येण्यास झालेल्या विलंबामुळे उंदरांना अपेक्षेपेक्षा अधिक काळ अंतराळात राहावे लागले. त्यामुळे अन्नतुटवडा, ताणतणाव, आणि पर्यावरणीय बदल यासारख्या अनेक अडचणी निर्माण झाल्या होत्या.
या अडचणींवर मात करण्यासाठी अंतराळ स्थानकातील उंदरांच्या अधिवासात पृथ्वीवरील दिवस-रात्र चक्रासारखी रचना करण्यात आली होती.
सकाळी 7 वाजता प्रकाश सुरू केला जात असे
संध्याकाळी 7 वाजता प्रकाश बंद केला जात असे
यामुळे उंदरांच्या जैविक घड्याळावर (biological clock) होणारा परिणाम कमी ठेवण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
उंदीर आणि मानव: का निवडले जातात उंदीर?
वैज्ञानिक प्रयोगांसाठी उंदीर निवडले जाण्यामागे ठोस कारणे आहेत.
उंदीर जनुकीयदृष्ट्या मानवांशी मोठ्या प्रमाणात साम्य साधतात
त्यांचे प्रजनन चक्र जलद असते
तणाव, भीती आणि पर्यावरणीय बदलांना ते मानवांप्रमाणेच प्रतिक्रिया देतात
म्हणूनच उंदरांवर यशस्वी ठरलेले निष्कर्ष भविष्यात मानवी जैवशास्त्रासाठीही लागू पडू शकतात.
मानवी वस्तीच्या दिशेने मोठे पाऊल
अंतराळात दीर्घकालीन मानवी वस्ती करायची असल्यास सर्वात मोठा प्रश्न असतो
मानव तिथे केवळ राहू शकतील का, की तिथे पुढील पिढी जन्माला घालू शकतील?
या प्रयोगामुळे हे स्पष्ट झाले आहे की,
गर्भधारणा शक्य आहे
गर्भाची वाढ बाधित होत नाही
जन्मलेली पिल्ले निरोगी राहू शकतात
हे निष्कर्ष भविष्यातील चंद्र वसाहत, मंगळ मोहिमा, आणि दीर्घकालीन अंतराळ स्थानकांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
आंतरराष्ट्रीय वैज्ञानिक समुदायाचे लक्ष
Chinaच्या या प्रयोगाने अमेरिका, रशिया, युरोपियन स्पेस एजन्सी यांसारख्या जागतिक अंतराळ संस्थांचेही लक्ष वेधून घेतले आहे. अनेक वैज्ञानिकांनी हा प्रयोग “मानवी अंतराळ इतिहासातील निर्णायक टप्पा” असल्याचे म्हटले आहे.
पुढील टप्पे काय?
China आता पुढील टप्प्यात
दीर्घकालीन गर्भावस्था
जन्मानंतरची वाढ
दुसऱ्या पिढीतील प्रजनन
China यांचा अभ्यास करण्याच्या तयारीत आहे. यामुळे अंतराळातील मानवी समाजरचनेबाबत अधिक स्पष्ट चित्र मिळण्याची शक्यता आहे.
एका छोट्याशा उंदराने आज संपूर्ण मानवजातीच्या भविष्यासंदर्भातील मोठे उत्तर दिले आहे. अंतराळातील जीवन ही आता केवळ कल्पना राहिलेली नाही, तर ती हळूहळू वास्तवाच्या दिशेने वाटचाल करत आहे.
अंतराळात माणूस केवळ प्रवासी न राहता, वस्ती करणारा जीव बनेल, याची पहिली ठोस पायरी चीनच्या या प्रयोगातून टाकली गेली आहे. आणि कदाचित भविष्यात मानवजातीच्या इतिहासात हे लिहिले जाईल की मानवाच्या अंतराळातील स्वप्नाची सुरुवात एका उंदराने केली.
