जगाचा नकाशा बदलणार? संयुक्त राष्ट्रांत आज महत्त्वाच्या प्रस्तावावर मतदान; आफ्रिकेचा खरा आकार दाखवण्याची मागणी
जगाचा नकाशा म्हणजे आपल्या लहानपणापासून परिचयाचा विषय. शाळेतील भूगोलाच्या पुस्तकापासून ते मोबाईल, कॉम्प्युटर, सरकारी कागदपत्रे आणि विविध डिजिटल प्लॅटफॉर्मपर्यंत जगाचा नकाशा मोठ्या प्रमाणावर वापरला जातो. मात्र, आपण वर्षानुवर्षे पाहत आलो असलेल्या नकाशात जगातील काही प्रदेशांचा आकार त्यांच्या प्रत्यक्ष क्षेत्रफळापेक्षा मोठा किंवा लहान दिसतो. विशेषतः आफ्रिका खंडाचा आकार तुलनेने छोटा दिसत असल्याची बाब अनेक वर्षांपासून चर्चेत आहे.
याच पार्श्वभूमीवर संयुक्त राष्ट्र महासभेत आज नकाशाच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित एका महत्त्वाच्या प्रस्तावावर मतदान होणार असल्याचा दावा केला जात आहे. आफ्रिकेतील टोगो या देशाने मर्केटर प्रोजेक्शनच्या मर्यादा दूर करण्यासाठी आणि जगाचा भौगोलिक आकार अधिक अचूकपणे दाखवण्यासाठी हा प्रस्ताव पुढे आणल्याचे सांगितले जात आहे. या प्रस्तावाला आफ्रिकेतील इतर देशांसह विविध देशांकडून पाठिंबा मिळत असल्याचा दावा करण्यात आला आहे.
काय आहे मर्केटर नकाशा?
आज जगभरात प्रसिद्ध असलेल्या नकाशांच्या प्रकारांपैकी एक म्हणजे मर्केटर प्रोजेक्शन. फ्लेमिश नकाशाकार जेरार्डस मर्केटर यांनी 1569 मध्ये हे प्रोजेक्शन विकसित केले होते. त्याचा प्रमुख उद्देश समुद्री प्रवास करणाऱ्या नाविकांना दिशा आणि मार्ग निश्चित करण्यास मदत करणे हा होता.
Related News
अभिजीत दीपकेला मोठा धक्का! विनापरवानगी शाळेत गेलात तर थेट गुन्हा दाखल; मुंबई पोलिसांचा इशारा
Driving Licence New Rules: वारंवार नियम मोडल्यास लायसन्स होणार रद्द? नितीन गडकरींची मोठी घोषणा
मतदार यादीवरून राज्यात राजकीय रणकंदन; 250 BLA उद्धव ठाकरेंच्या भेटीला!
Nepal च्या महापुरात गृहमंत्री थेट चिखलात उतरले; जखमींना केली मदत, VIDEO व्हायरल
Manoj Jarange Patil पुन्हा आक्रमक; भुजबळांवर बोचरी टीका, म्हणाले…
“ज्या कोठडीत कसाब, दाऊदचा भाऊ होता, तिथेच मला ठेवलं”; संजय राऊतांचा मोठा गौप्यस्फोट
पतीचा संशय अन् सासरचा छळ? कुस्तीपटू अश्विनी पौळ प्रकरणात FIR मधून धक्कादायक खुलासे
बाथरूममधील दुर्गंधीने हैराण? स्वयंपाकघरातील या वस्तू ठरतील रामबाण उपाय!
मुलाच्या तोंडात चॉकलेट… अश्विनी पौळ प्रकरणात धक्कादायक खुलासा!
Mirzapur Review : ‘मिर्झापूर: द मूव्ही’ने जिंकली चाहत्यांची मनं; वेब सीरिजपेक्षाही भारी?
अश्विनी पौळ प्रकरणात किल्ल्यातील रजिस्टरने उलगडले नवे धागेदोरे; ‘पती पाठीमागून येत आहेत’ म्हणत केला प्रवेश!
17 सप्टेंबरला देशात मोठा राजकीय भूकंप? संजय राऊतांचा खळबळजनक दावा!
मर्केटर प्रोजेक्शनचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे दिशांचे सादरीकरण तुलनेने सोपे होते. त्यामुळे समुद्री नेव्हिगेशनसाठी त्याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर झाला. कालांतराने हे प्रोजेक्शन जगाचा सर्वाधिक परिचित नकाशा बनले.
मात्र, या पद्धतीत पृथ्वीच्या गोलाकार पृष्ठभागाला सपाट कागदावर दाखवताना आकारामध्ये मोठा फरक पडतो.
आफ्रिका खंडाचा आकार का लहान दिसतो?
मर्केटर प्रोजेक्शनमध्ये विषुववृत्ताजवळील प्रदेश तुलनेने त्यांच्या वास्तविक आकाराच्या जवळ दिसतात. मात्र, विषुववृत्तापासून उत्तर किंवा दक्षिणेकडे जाताना भूभागाच्या आकाराचे विकृतीकरण वाढत जाते.
यामुळे ग्रीनलँड, कॅनडा, रशिया यांसारखे उत्तर गोलार्धातील प्रदेश प्रत्यक्ष क्षेत्रफळाच्या तुलनेत खूप मोठे दिसू शकतात. त्याचवेळी आफ्रिका, दक्षिण अमेरिका आणि विषुववृत्ताजवळील इतर प्रदेश तुलनेने लहान भासतात.
विशेषतः आफ्रिका खंडाचे वास्तविक क्षेत्रफळ किती मोठे आहे, याची कल्पना पारंपरिक मर्केटर नकाशावरून सहज येत नाही. आफ्रिका हा जगातील दुसरा सर्वात मोठा खंड असून त्याचे क्षेत्रफळ सुमारे ३०.३७ दशलक्ष चौरस किलोमीटर आहे.
#CorrectTheMap अभियान चर्चेत
नकाशातील या विकृतीकडे लक्ष वेधण्यासाठी #CorrectTheMap या नावाने अभियान सुरू असल्याचे सांगितले जाते. या अभियानामागील मुख्य उद्देश आफ्रिका आणि इतर ग्लोबल साऊथ देशांचा भौगोलिक आकार अधिक वास्तवदर्शी पद्धतीने जगासमोर आणणे हा आहे.
या अभियानात अमेरिका, चीन, भारत, जपान आणि मेक्सिको यांसारख्या देशांच्या एकत्रित भूभागाच्या तुलनेत आफ्रिकेचा आकार किती मोठा आहे, याकडे लक्ष वेधले जाते. त्यामुळे शालेय शिक्षण आणि सामान्य जनमानसात तयार होणाऱ्या भौगोलिक समजुतींमध्येही बदल होऊ शकतो, असा या मोहिमेचा दावा आहे.
अभियानाला आफ्रिकन संघाकडूनही पाठिंबा मिळाल्याचे सांगितले जाते. त्यानंतर टोगोने हा मुद्दा संयुक्त राष्ट्रांच्या व्यासपीठावर नेण्याची भूमिका घेतल्याचे वृत्त आहे.
‘कार्टोग्राफिक कॉलोनियलिज्म’चीही चर्चा
मर्केटर नकाशाच्या वापराबाबत केवळ वैज्ञानिक किंवा तांत्रिक चर्चाच होत नाही, तर त्याला ऐतिहासिक आणि राजकीय संदर्भही जोडला जात आहे.
काही इतिहासकार आणि भूगोल तज्ज्ञांच्या मते, पारंपरिक नकाशांमध्ये युरोप आणि उत्तर गोलार्धातील देश तुलनेने मोठे दिसत असल्यामुळे जगाविषयीची मानसिक प्रतिमा तयार होण्यावर त्याचा परिणाम झाला आहे. काही अभ्यासक या प्रवृत्तीला ‘कार्टोग्राफिक कॉलोनियलिज्म’ म्हणजेच नकाशांच्या माध्यमातून निर्माण झालेला वसाहतवादी दृष्टिकोन असे संबोधतात.
आफ्रिका, आशिया आणि दक्षिण अमेरिका यांसारख्या ग्लोबल साऊथ प्रदेशांचा प्रत्यक्ष भूभाग मोठा असूनही तो नकाशावर लहान दिसतो. त्यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये आणि सामान्य नागरिकांमध्ये त्या प्रदेशांच्या भौगोलिक महत्त्वाची चुकीची कल्पना निर्माण होऊ शकते, असा युक्तिवाद केला जातो.
नकाशा बदलला तर काय होणार?
संयुक्त राष्ट्रांच्या पातळीवर प्रस्तावाला मंजुरी मिळाली तरी जगातील प्रत्येक नकाशा एका दिवसात बदलणार नाही. विविध देश, शैक्षणिक संस्था, तंत्रज्ञान कंपन्या आणि सरकारी यंत्रणा आपल्या गरजेनुसार वेगवेगळी नकाशा प्रक्षेपणे वापरतात.
मात्र, संयुक्त राष्ट्रांचा पाठिंबा मिळाल्यास शिक्षण, आंतरराष्ट्रीय संस्थांचे दस्तऐवज, डिजिटल मॅपिंग आणि सार्वजनिक माहितीमध्ये अधिक अचूक क्षेत्रफळ दर्शविणाऱ्या नकाशांच्या वापराला प्रोत्साहन मिळू शकते.
जगाचा नकाशा हा केवळ भौगोलिक माहिती देणारे साधन नसून जगाकडे पाहण्याची एक चौकटही आहे. त्यामुळे आफ्रिकेसह विषुववृत्ताजवळील देशांचे वास्तविक भौगोलिक महत्त्व अधिक स्पष्ट करण्याचा हा प्रयत्न केवळ नकाशापुरता मर्यादित न राहता शिक्षण आणि जागतिक दृष्टिकोनावरही परिणाम करू शकतो.
त्यामुळे संयुक्त राष्ट्रांच्या या प्रस्तावाकडे जगाचे लक्ष लागले असून, मतदानानंतर या मोहिमेला किती अधिकृत पाठबळ मिळते आणि त्याचा प्रत्यक्ष नकाशांच्या वापरावर किती परिणाम होतो, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
Read Also : https://ajinkyabharat.com/nepal-9-2/
