Vikram-1 Launch : भारताच्या अवकाश क्षेत्रात नवा इतिहास! पहिल्या खासगी ऑर्बिटल रॉकेटमधून उपग्रहांचे यशस्वी प्रक्षेपण
Vikram-1 Launch यशस्वी; भारताच्या अवकाश संशोधन क्षेत्रासाठी आजचा दिवस ऐतिहासिक आणि अभिमानाचा ठरला आहे. भारतीय खासगी अंतराळ कंपनी स्कायरुट एअरोस्पेस (Skyroot Aerospace) ने ‘विक्रम-1’ (Vikram-1) या भारतातील पहिल्या खासगी ऑर्बिटल रॉकेटचे यशस्वी प्रक्षेपण करत देशाच्या स्पेस सेक्टरमध्ये नवा अध्याय लिहिला आहे. श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रातून शनिवारी सकाळी 11.30 वाजता हे प्रक्षेपण करण्यात आले. नियोजित सर्व टप्पे यशस्वीरीत्या पूर्ण करत या रॉकेटने आपले उपग्रह पृथ्वीच्या कक्षेत (Low Earth Orbit) अचूकपणे स्थापित केले.
या यशस्वी मोहिमेला ‘आगमन’ (Aagman Mission) असे नाव देण्यात आले असून, ही केवळ स्कायरुट एअरोस्पेसचीच नव्हे तर संपूर्ण भारतीय खासगी अंतराळ उद्योगाची मोठी उपलब्धी मानली जात आहे. या मोहिमेवर इस्रोच्या वैज्ञानिकांनी बारकाईने लक्ष ठेवले होते. रॉकेटचे प्रत्येक टप्प्यातील कार्य अपेक्षेप्रमाणे पार पडल्याने भारताच्या खासगी स्पेस उद्योगासाठी नवी दारे खुली झाली आहेत.
भारतीय स्पेस सेक्टरसाठी ऐतिहासिक टप्पा
भारताने गेल्या काही दशकांत इस्रोच्या माध्यमातून जगभरात अवकाश संशोधन क्षेत्रात स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. मात्र, 2020 मध्ये केंद्र सरकारने अवकाश क्षेत्रात मोठे धोरणात्मक बदल करत खासगी कंपन्यांसाठी हे क्षेत्र खुले केले. त्यानंतर स्कायरुट, अग्निकुल, पिक्सेल, बेलाट्रिक्स यांसारख्या स्टार्टअप कंपन्यांनी अंतराळ क्षेत्रात मोठी झेप घेतली.
Related News
रिकाम्या पोटी दालचिनीचं पाणी प्यायल्याने खरंच वजन कमी होतं? जाणून घ्या तज्ज्ञांचं मत
सकाळी कोमट पाण्यात मध पिल्याने खरंच वजन कमी होतं? विज्ञानाने सांगितलं सत्य
‘धर्मेंद्र प्रधान यांना असं काय सोनं लागलं?’; सोनम वांगचूक प्रकरणावर उद्धव ठाकरेंचा केंद्रावर हल्लाबोल
सोनम वांगचूक रुग्णालयात; ‘माझ्या परवानगीशिवाय औषध देऊ नका’, पत्नी गीतांजलींचा अल्टिमेटम
भोंदू बाबा अशोक खरात अडचणीत! ईडीचं 3 हजार पानी आरोपपत्र; 42.88 कोटींच्या गैरव्यवहाराचा दावा
मोठी बातमी! पी. व्ही. सिंधूने रचला इतिहास; जपान ओपन 2026 च्या अंतिम फेरीत प्रवेश
मोठी बातमी! अमेरिकेचे MQ-9 ड्रोन पाडल्याचा इराणचा दावा; आखातात तणाव शिगेला
मोदी सरकारसाठी मोठी गुड न्यूज! डिलिमिटेशन विधेयकाच्या मंजुरीचा मार्ग मोकळा?
सलमाननंतर आता आमिर खानही बिश्नोई गँगच्या निशाण्यावर? सोशल मीडियावर धमकीची खळबळ
रामरक्षा आंदोलनापूर्वी मोठी राजकीय घडामोड! बावनकुळे थेट फडणवीसांच्या भेटीला
विक्रम-1 चे यश हे त्या धोरणात्मक बदलांचे पहिले मोठे फळ मानले जात आहे. यामुळे भारतातील खासगी कंपन्यांना केवळ रॉकेट तयार करण्याचीच नव्हे, तर उपग्रह प्रक्षेपण सेवा (Launch Services) देण्याचीही मोठी संधी मिळणार आहे.
‘विक्रम-एस’पासून ‘Vikram-1’पर्यंतचा प्रवास
स्कायरुट एअरोस्पेसने यापूर्वी 2022 मध्ये विक्रम-एस हे सब-ऑर्बिटल रॉकेट यशस्वीरीत्या प्रक्षेपित केले होते. त्या मोहिमेचा उद्देश रॉकेट तंत्रज्ञानाची चाचणी घेणे हा होता. मात्र, त्या वेळी कोणताही उपग्रह पृथ्वीच्या कक्षेत स्थापित करण्यात आला नव्हता.
यावेळी मात्र कंपनीने मोठी झेप घेत विक्रम-1 या पूर्ण विकसित ऑर्बिटल रॉकेटद्वारे अनेक ग्राहकांचे लहान उपग्रह यशस्वीरित्या पृथ्वीपासून सुमारे 450 किलोमीटर उंचीवरील लो-अर्थ ऑर्बिट (LEO) मध्ये स्थापित केले.
ही विकासात्मक मोहिमेतील पहिली उड्डाण चाचणी असून, पुढील काळात हे रॉकेट नियमित व्यावसायिक उपग्रह प्रक्षेपणासाठी वापरण्यात येणार आहे.
विक्रम-1 रॉकेटची वैशिष्ट्ये
विक्रम-1 हे अत्याधुनिक तंत्रज्ञानावर आधारित चार टप्प्यांचे (Four-stage) रॉकेट आहे.
- पहिल्या तीन टप्प्यांमध्ये घन इंधनाचा (Solid Fuel) वापर करण्यात आला आहे.
- चौथ्या टप्प्यात द्रवरूप इंधनावर (Liquid Fuel) चालणारे इंजिन बसविण्यात आले आहे.
- या इंजिनची विशेषता म्हणजे गरजेनुसार ते पुन्हा सुरू करता येते.
- त्यामुळे उपग्रहाला अधिक अचूकपणे निश्चित कक्षेत पोहोचविणे शक्य होते.
- हे रॉकेट विशेषतः लघु आणि सूक्ष्म उपग्रहांच्या (Small Satellites) प्रक्षेपणासाठी तयार करण्यात आले आहे.
यामुळे जागतिक स्तरावर वाढत असलेल्या लहान उपग्रह प्रक्षेपणाच्या बाजारपेठेत भारताला मोठी संधी उपलब्ध होणार आहे.
ऑर्बिटल आणि सब-ऑर्बिटल रॉकेटमध्ये काय फरक?
अनेकांना ऑर्बिटल आणि सब-ऑर्बिटल रॉकेटमधील फरक माहिती नसतो.
सब-ऑर्बिटल रॉकेट अवकाशाच्या सीमारेषेपर्यंत जाऊन पुन्हा पृथ्वीवर परत येते. त्याचा वेग इतका नसतो की तो पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणातून मुक्त होऊन कक्षेत फिरू शकेल.
तर ऑर्बिटल रॉकेट उपग्रहाला इतका वेग देते की तो पृथ्वीभोवती निश्चित कक्षेत सतत फिरत राहतो. त्यामुळे हवामान, दळणवळण, नेव्हिगेशन, इंटरनेट, शेती, आपत्ती व्यवस्थापन आणि संरक्षण क्षेत्रातील अनेक सेवांसाठी ऑर्बिटल रॉकेट अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.
भारतासाठी हे यश का महत्त्वाचे?
Vikram-1 चे यश हे केवळ एका रॉकेटचे यश नाही, तर भारताच्या नव्या स्पेस इकॉनॉमीची सुरुवात आहे.
आज जगभरात लहान उपग्रह प्रक्षेपणाची मागणी झपाट्याने वाढत आहे. अनेक देश, संशोधन संस्था आणि खासगी कंपन्या कमी खर्चात उपग्रह प्रक्षेपित करण्यासाठी पर्याय शोधत आहेत. अशा परिस्थितीत स्कायरुटसारख्या भारतीय कंपन्या जागतिक बाजारपेठेत स्पर्धा करू शकतील.
यामुळे भारतात गुंतवणूक वाढेल, नवीन रोजगार निर्माण होतील आणि ‘मेक इन इंडिया’ तसेच ‘आत्मनिर्भर भारत’ अभियानालाही मोठे बळ मिळेल.
इस्रो आणि खासगी उद्योगाची नवी भागीदारी
या मोहिमेत इस्रोने तांत्रिक मार्गदर्शन आणि आवश्यक पायाभूत सुविधा उपलब्ध करून दिल्या. सरकारी आणि खासगी क्षेत्रातील समन्वयामुळे भारताची स्पेस क्षमता अधिक मजबूत होत असल्याचे या यशातून दिसून आले.
भविष्यात इस्रो संशोधन आणि दीर्घकालीन मोहिमांवर अधिक लक्ष केंद्रित करेल, तर खासगी कंपन्या व्यावसायिक उपग्रह प्रक्षेपण आणि नवीन तंत्रज्ञान विकसित करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतील.
भविष्यातील दिशा
स्कायरुट एअरोस्पेसचे उद्दिष्ट पुढील काही वर्षांत नियमित व्यावसायिक प्रक्षेपण सेवा सुरू करण्याचे आहे. भविष्यात भारतातून दरवर्षी अनेक खासगी रॉकेट्सद्वारे उपग्रह प्रक्षेपित होण्याची शक्यता आहे.
यामुळे भारत जागतिक स्पेस लॉन्च मार्केटमध्ये अधिक मजबूत स्थान निर्माण करू शकतो.
Vikram-1 चे यशस्वी प्रक्षेपण हा भारताच्या अंतराळ इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा आहे. इस्रोनंतर आता भारतीय खासगी कंपन्याही जागतिक स्तरावर अवकाश संशोधन आणि उपग्रह प्रक्षेपण क्षेत्रात दमदार उपस्थिती लावत आहेत. स्कायरुट एअरोस्पेसच्या या ऐतिहासिक कामगिरीमुळे भारताची स्पेस इकॉनॉमी नव्या उंचीवर जाण्याची चिन्हे दिसत असून, भविष्यात देश जागतिक अंतराळ उद्योगातील एक महत्त्वाचा खेळाडू म्हणून अधिक प्रभावीपणे उदयास येईल.
