स्ट्रोकमधील ‘गोल्डन अवर’: वेळेवर उपचार कसे वाचवतात मेंदूचे लाखो पेशी?
स्ट्रोक ही एक अतिशय गंभीर वैद्यकीय आपत्कालीन अवस्था आहे. यात प्रत्येक मिनिटाला रुग्णाच्या मेंदूतील सुमारे 1.9 लाख पेशी मृत्युमुखी पडतात, असा तज्ज्ञांचा इशारा आहे. विशेषतः इस्केमिक स्ट्रोक हा सर्वात सामान्य प्रकार असून सुमारे 70% स्ट्रोक्समध्ये मेंदूकडे जाणारा रक्तपुरवठा अचानक थांबतो. या परिस्थितीत तात्काळ उपचार म्हणजेच गोल्डन अवर अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.
इस्केमिक स्ट्रोक म्हणजे काय?
इस्केमिक स्ट्रोकमध्ये मेंदूच्या मोठ्या रक्तवाहिनीत रक्ताचा थक्का बसतो आणि त्या भागाकडे जाणारा रक्त व ऑक्सिजनचा पुरवठा थांबतो. काही सेकंदांमध्येच न्यूरॉन्स (मेंदूच्या पेशी) मृत होऊ लागतात. फक्त न्यूरॉन्सच नव्हे, तर लाखो सिनॅप्स आणि मोठ्या प्रमाणात नर्व्ह फायबर्सही नष्ट होतात. त्यामुळे चालणे, बोलणे, विचार करणे, स्मरणशक्ती—या सर्वावर गंभीर परिणाम होऊ शकतो.
डॉक्टरांच्या मते स्ट्रोकमध्ये पहिली 4.5 ते 6 तासांची वेळ अतिशय महत्त्वाची असते. यालाच ‘गोल्डन अवर’ म्हटले जाते. या वेळेत योग्य रुग्णालयात पोहोचून तातडीने उपचार सुरू झाल्यास मेंदूकडे पुन्हा रक्तपुरवठा केला जाऊ शकतो.
Related News
अजित पवारांच्या शेवटच्या सीसीटीव्ही फुटेजचा रहस्य उलगडणार का? सुनील तटकरे यांची प्रतिक्रिया
एम. चिन्नास्वामीमध्ये आरसीबी-सीएसके सामना : आरसीबीने पहिले बॅटिंग निवडले
संभाजीनगर हर्सुल तलावातील दुःखद घटना: 4 तरुणांचा बुडून मृत्यू
वाठोडा परिसरात भीषण आग, 33 केव्हीच्या चार मुख्य केबल जळून खाक
Chicken खाल्ल्याचे आरोग्यावर होणारे अद्भुत फायदे
Amboli Hill Station : मुंबईपासून जवळ, स्वर्गापेक्षा सुंदर पर्यटनस्थळ
Thyroid चा त्रास? ‘या’ आहार आणि जीवनशैली बदलून आरामात नियंत्रण ठेवा
वजन वाढीमागचा सर्वात मोठा गुन्हेगार ‘साखर’; वर्षभर टाळली तर कमाल बदल
48 तास शत्रूच्या भूमीत लपून राहिला पायलट; CSEL डिव्हाइस ठरलं लाइफसेव्हर
शेअर बाजारात अॅव्हॅक्सची धूम—52 आठवड्यांचा उच्चांक गाठला
इराण–अमेरिका युद्धाचे चटके! अमेरिकेत पेट्रोल-डिझेल दर विक्रमी उंचीवर
अशोक खरात प्रकरणात मोठी हालचाल; सीडीआर लीकची चौकशी करण्याची फडणवीसांची घोषणा
‘प्रत्येक मिनिट म्हणजे 20 लाख न्यूरॉन्सचा मृत्यू’
काही तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे, “मोठा प्रश्न म्हणजे उपचाराची गुंतागुंत नव्हे, तर लोकांना स्ट्रोकविषयी असलेले अपर्याप्त ज्ञान. अनेक रुग्ण तासांनंतर रुग्णालयात पोहोचतात कारण कुटुंबीयांना वाटते की लक्षणे आपोआप बरी होतील. पण स्ट्रोकमध्ये प्रत्येक मिनिट म्हणजे लाखो न्यूरॉन्स नष्ट होणे.”
गोल्डन अवरमध्ये योग्य उपचार कसे करतात?
इस्केमिक स्ट्रोकमध्ये रक्ताचा थक्का काढण्यासाठी मेकॅनिकल थ्रोम्बेक्टॉमी सारखे प्रगत उपचार केले जातात. यामध्ये विशेष उपकरणाद्वारे अडथळा निर्माण करणारा क्लॉट काढला जातो. उपचार लवकर सुरू झाले तर मेंदूचे नुकसान 40–50% पर्यंत कमी करता येते.
खऱ्या घटनांनी दाखवलेली वेळेची किंमत
डॉक्टरांनी सांगितलेल्या काही अलीकडच्या घटनांवरून स्ट्रोकमध्ये तातडीने केलेल्या उपचारांचे महत्त्व स्पष्ट होते:
- एक वृद्ध महिला, ज्यांना दुसऱ्यांदा स्ट्रोक आला होता, त्यांना काही मिनिटांत रुग्णालयात आणण्यात आले. मोठा रक्ताचा थक्का यशस्वीपणे काढण्यात आला आणि त्या आता पुन्हा बोलणे व चालणे शिकत आहेत.
- एक 46 वर्षीय महिला, ज्यांना तीव्र अॅनिमिया होता, त्यांच्या मेंदूकडे जाणारा मोठा क्लॉट वाढत गेला होता. मात्र तात्काळ उपचारामुळे त्यांचे प्राण वाचले आणि त्या सावरत आहेत.
- एक 52 वर्षांचे निरोगी व्यक्ती, ज्यांना पूर्वी कोणताही धोका नव्हता, अचानक स्ट्रोक आला. तत्काळ झालेले उपचार नसते तर कायमचे मेंदू विकार निर्माण झाले असते.
या घटनांनी एकच गोष्ट स्पष्ट केली—स्ट्रोक कोणालाही, कधीही येऊ शकतो, आणि वेळेवर उपचार हेच खरे औषध आहे.
डाव्या मेंदूतील स्ट्रोक अधिक धोकादायक का?
मेंदूचे दोन भाग वेगवेगळ्या कार्यांसाठी जबाबदार आहेत. डावा भाग बोलणे, भाषा समजून घेणे आणि उजव्या अंगांचे नियंत्रण यासाठी जबाबदार असतो. त्यामुळे डाव्या बाजूचा स्ट्रोक गंभीर ठरतो.
या परिस्थितीत रुग्णांना अफेशिया (Aphasia) नावाचा विकार होऊ शकतो—
- बोलता न येणे
- इतरांचे बोलणे न समजणे
- आपले विचार व्यक्त करता न येणे
हे वैद्यकीयदृष्ट्या तर गंभीर असतेच पण मानसिक आयुष्याची गुणवत्ता देखील कमी करते.
स्ट्रोकची लक्षणे ओळखणे अत्यावश्यक
स्ट्रोकची काही सामान्य लक्षणे अशी—
- अचानक अंग सुन्न होणे, विशेषतः शरीराचा एक भाग
- बोलण्यात अडथळा, शब्द अडखळणे
- अचानक चक्कर, तोल जाणे
- कोणत्याही कारणाशिवाय तीव्र डोकेदुखी
- एका किंवा दोन्ही डोळ्यांमध्ये दिसण्याचा त्रास
ही लक्षणे दिसताच त्वरित रुग्णालयात घेऊन जाणे गरजेचे आहे.
प्रतिबंध आणि जागरूकता—स्ट्रोकवरची सर्वोत्तम ढाल
काही स्ट्रोक अनपेक्षितरीत्या होतात, परंतु बहुतेकांचे मूळ काही ठराविक जोखमींमध्ये असते—
- उच्च रक्तदाब
- हृदयरोग
- मधुमेह
- स्थूलत्व
- धूम्रपान
- जंक फूड व निष्क्रिय जीवनशैली
तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की जीवनशैलीतील लहान बदलही स्ट्रोकचा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी करू शकतात.
- नियमित व्यायाम
- संतुलित आहार
- रक्तदाब, साखर आणि कोलेस्ट्रॉल नियंत्रण
- डॉक्टरांनी दिलेल्या औषधांचे नियमित सेवन
स्ट्रोकमध्ये जागरूकता म्हणजे जीवदान
स्ट्रोक आल्यावर गोंधळून न जाता त्वरित रुग्णाला योग्य रुग्णालयात नेणे हा सर्वात महत्त्वाचा घटक आहे. वेळ न गमावता केली गेलेली कारवाई मेंदूचे नुकसान, अपंगत्व आणि मृत्यूची शक्यता मोठ्या प्रमाणात कमी करू शकते.
Read Also : https://ajinkyabharat.com/home-remedy-for-quick-relief-in-summer/
