24 तासांत जगावर मोठं ऊर्जा संकट; होर्मुज खाडी बंद, भारतासह अनेक देशांची चिंता वाढली

मध्यपूर्वेत पुन्हा एकदा तणाव शिगेला पोहोचला असून होर्मुज खाडी बंद झाल्याच्या घडामोडींनी जागतिक अर्थव्यवस्थेवर मोठं संकट उभं राहिलं आहे. इराण आणि अमेरिका यांच्यातील वाढत्या संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर गेल्या 24 तासांत परिस्थिती झपाट्याने बदलली. जगातील सर्वाधिक महत्त्वाच्या तेलवाहतुकीच्या मार्गांपैकी एक असलेली ही खाडी बंद झाल्याने एलपीजी आणि कच्च्या तेलाचा पुरवठा खंडित होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.

क्षणात बदलले चित्र

शनिवारीपर्यंत परिस्थिती नियंत्रणात असल्याचे संकेत मिळत होते. इराणचे परराष्ट्र मंत्री अब्बास अराघची यांनी खाडी खुली असल्याचे स्पष्ट केले होते. या वक्तव्यानंतर जागतिक बाजारात सकारात्मक प्रतिक्रिया उमटली. तेलाच्या किमतींमध्ये सुमारे 10 टक्क्यांची घसरण झाली होती.

डोनाल्ड ट्रम्प यांनीही या निर्णयाचे स्वागत करत इराणचे आभार मानले होते. त्यामुळे तणाव कमी होईल, अशी अपेक्षा निर्माण झाली होती. मात्र काही तासांतच परिस्थिती पूर्णपणे उलटली.

गोळीबार आणि कठोर इशारा

होर्मुज खाडीजवळ भारतीय जहाजावर गोळीबार झाल्याची घटना समोर आली. त्यानंतर इस्लामिक रिव्होल्यूशनरी गार्ड कॉर्प्स (IRGC) ने कठोर भूमिका घेतली.

IRGC च्या निवेदनानुसार:

• होर्मुज खाडी परिसरात येणे म्हणजे “शत्रूला मदत” मानले जाईल
• नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्या जहाजांवर थेट कारवाई केली जाईल
• अमेरिका नाकेबंदी थांबवत नाही तोपर्यंत कडक उपाय कायम राहतील

या घोषणेनंतर खाडी प्रत्यक्षात बंद असल्याचे स्पष्ट झाले.

जगासाठी जीवनरेखा का महत्त्वाची?

होर्मुज खाडी ही पर्शियन गल्फमधून बाहेर पडणाऱ्या तेलाचा मुख्य मार्ग आहे. जगातील सुमारे 20% कच्चे तेल या मार्गाने वाहतूक होते.

• सौदी अरेबिया, इराक, यूएई यांसारख्या देशांमधून होणारी निर्यात याच मार्गाने जाते
• एलपीजी आणि नैसर्गिक वायू पुरवठ्याचा मोठा हिस्सा याच खाडीवर अवलंबून आहे
• आशियाई देशांसाठी ही ऊर्जा पुरवठ्याची मुख्य शिरेसारखी आहे

खाडी बंद झाल्यास जागतिक पुरवठा साखळीवर थेट परिणाम होतो.

भारतावर संभाव्य परिणाम

भारत हा तेल आयातीवर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून आहे. त्यामुळे या घडामोडींचा भारतावर गंभीर परिणाम होऊ शकतो.

संभाव्य परिणाम:

• पेट्रोल, डिझेल आणि एलपीजीचे दर वाढण्याची शक्यता
• महागाईत वाढ
• औद्योगिक उत्पादन खर्चात वाढ
• रुपयावर दबाव

भारतीय जहाजावर झालेल्या हल्ल्यामुळे सुरक्षा चिंताही वाढल्या आहेत.

आशियाई देशांची झोप उडाली

चीन, पाकिस्तान, जपान, दक्षिण कोरिया यांसारख्या देशांनाही मोठा फटका बसू शकतो. हे देश मोठ्या प्रमाणावर मध्यपूर्वेतील तेलावर अवलंबून आहेत.

• चीन – सर्वात मोठा तेल आयातदार
• पाकिस्तान – ऊर्जा संकट आधीच गंभीर
• जपान व दक्षिण कोरिया – औद्योगिक अर्थव्यवस्था तेलावर आधारित

जागतिक बाजारातील हालचाल

खाडी बंद झाल्याच्या बातम्यांनंतर:

• तेलाच्या किमती पुन्हा वाढण्याची शक्यता
• शेअर बाजारात अस्थिरता
• ऊर्जा कंपन्यांचे शेअर्स वाढू शकतात
• विमान आणि वाहतूक क्षेत्रावर दबाव

ऊर्जा संकटामुळे जागतिक मंदीची भीतीही वाढू शकते.

अमेरिका-इराण संघर्षाची पार्श्वभूमी

इराण आणि अमेरिका यांच्यातील संघर्ष नवीन नाही.

• निर्बंध, अणुकरार आणि सैनिकी तणावामुळे दोन्ही देशांमध्ये दीर्घकाळ वाद सुरू आहे
• अमेरिकेने लादलेल्या निर्बंधांमुळे इराणवर आर्थिक दबाव आहे
• त्याला प्रत्युत्तर म्हणून इराणकडून आक्रमक भूमिका घेतली जात आहे

पुढे काय?

सध्या जगाचे लक्ष एका प्रश्नावर केंद्रित आहे – होर्मुज खाडी पुन्हा कधी खुली होणार?

संभाव्य घडामोडी:

• आंतरराष्ट्रीय दबाव वाढू शकतो
• संयुक्त राष्ट्रांकडून हस्तक्षेपाची शक्यता
• राजनैतिक चर्चांना वेग
• सैनिकी संघर्ष तीव्र होण्याचीही शक्यता नाकारता येत नाही

गेल्या 24 तासांत घडलेल्या घटनांनी जागतिक ऊर्जा सुरक्षेला मोठा धक्का बसला आहे. होर्मुज खाडी बंद राहिल्यास त्याचे परिणाम केवळ मध्यपूर्वेपुरते मर्यादित राहणार नाहीत, तर जगभरातील सामान्य नागरिकांपर्यंत पोहोचतील.

ऊर्जा दरवाढ, महागाई आणि आर्थिक अस्थिरता यामुळे आगामी काळ अधिक आव्हानात्मक ठरण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे या तणावाचे लवकरात लवकर निराकरण होणे हीच सध्या संपूर्ण जगाची अपेक्षा आहे.