नवरीच्या वेशात उभ्या तरुणी, पसंतीनंतर ठरते किंमत; परंपरेवरून सोशल मीडियात चर्चा
वधू म्हणजे केवळ विवाहसोहळ्यातील एक केंद्रबिंदू नव्हे, तर दोन कुटुंबांना जोडणारा एक महत्त्वाचा दुवा असते. पारंपरिक समाजरचनेत वधू ही संस्कार, सौंदर्य, समर्पण आणि जबाबदारी यांचे प्रतीक मानली जाते. लग्नाच्या दिवशी नवरीच्या पोशाखात सजलेली वधू नव्या आयुष्याची सुरुवात करत असते. तिच्यासाठी हा क्षण केवळ वैवाहिक बंधनात अडकण्याचा नसून, नव्या कुटुंबात आपली ओळख निर्माण करण्याचा आणि नवीन नातेसंबंध जपण्याचा असतो. आधुनिक काळात वधू ही शिक्षण, स्वावलंबन आणि आत्मविश्वास यांचेही प्रतीक बनली आहे. ती केवळ परंपरेचे पालन करणारी नसून, स्वतःचे निर्णय घेणारी आणि आयुष्याचा मार्ग स्वतः ठरवणारी सक्षम व्यक्ती म्हणून समाजात उभी राहत आहे.
जगभरातील विविध देशांमध्ये वेगवेगळ्या प्रथा, परंपरा आणि सामाजिक रितीरिवाज आजही अस्तित्वात आहेत. काही परंपरा या संस्कृतीचा भाग म्हणून जपल्या जातात, तर काही परंपरा कालांतराने वादग्रस्त ठरतात. अशाच एका अनोख्या आणि चर्चेत राहिलेल्या प्रथेबाबत सध्या सोशल मीडियावर मोठी चर्चा रंगली आहे. बल्गेरियातील एका गावात दर तीन वर्षांनी विवाह इच्छुक तरुणींचा ‘बाजार’ भरतो, अशी माहिती समोर आली आहे. या प्रथेने अनेकांना आश्चर्याचा धक्का दिला आहे.
ही परंपरा पूर्व युरोपातील बल्गेरिया या देशातील स्टारा झगोरा परिसरात पाहायला मिळते. येथे राहणाऱ्या ‘कलाइदझी’ (Kalaidzhi) समाजात दर तीन वर्षांनी विवाह मेळावा आयोजित केला जातो. या मेळाव्यात विवाहयोग्य मुली पारंपरिक नवरीच्या वेशात सहभागी होतात, तर विवाह इच्छुक तरुण आणि त्यांचे कुटुंबीय त्याठिकाणी उपस्थित राहतात.
परंपरेचा सामाजिक संदर्भ
कलाइदझी समाज हा आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल मानला जातो. अनेक कुटुंबांकडे मुलींच्या लग्नासाठी आवश्यक खर्च उचलण्याची क्षमता नसते. त्यामुळे या समाजात विवाहासाठी अशा प्रकारचा सामूहिक मेळावा भरवण्याची प्रथा सुरू झाली. या मेळाव्याचा उद्देश पारंपरिक अर्थाने ‘बाजार’ भरवणे नसून, एकाच ठिकाणी विवाह इच्छुक तरुण-तरुणींना एकत्र आणणे हा आहे, असे स्थानिक समाजातील वडीलधारी मंडळी सांगतात.
या मेळाव्यात मुलींचे कुटुंबीय उपस्थित असतात. विवाह इच्छुक तरुण मुलींची पाहणी करतात. पसंतीची मुलगी आढळल्यास दोन्ही कुटुंबांमध्ये चर्चा होते. मुलगा आणि मुलगी यांना एकमेकांशी संवाद साधण्यासाठी वेळ दिला जातो. त्यानंतर परस्पर संमती असल्यास लग्न निश्चित केले जाते.
‘किंमत’ आणि परंपरेतील आर्थिक व्यवहार
या परंपरेत सर्वाधिक चर्चेत राहणारा मुद्दा म्हणजे ‘किंमत’. मुलीच्या कुटुंबाला मुलाच्या कुटुंबाकडून ठराविक रक्कम दिली जाते. ही रक्कम मुलीच्या कुटुंबाकडूनच निश्चित केली जाते. ही रक्कम काही हजारांपासून सुरू होऊन परिस्थितीनुसार वाढू शकते, अशी माहिती स्थानिक माध्यमांमध्ये देण्यात आली आहे.
समाजातील लोकांच्या मते, ही रक्कम मुलीच्या ‘विक्री’साठी नसून, विवाहानंतर मुलीच्या संगोपनासाठी केलेल्या खर्चाची भरपाई आणि कुटुंबाला आर्थिक आधार म्हणून दिली जाते. मात्र बाहेरच्या जगाला ही प्रथा ‘मुलींची विक्री’ अशी भासते आणि त्यामुळे ती वादाच्या केंद्रस्थानी येते.
मेळाव्याचे स्वरूप कसे असते?
दर तीन वर्षांनी भरवला जाणारा हा विवाह मेळावा मोठ्या उत्साहात पार पडतो. विवाहयोग्य मुली नवरीप्रमाणे सजून येतात. रंगीबेरंगी कपडे, दागिने आणि पारंपरिक पोशाखात त्या उपस्थित राहतात. मुलांचे कुटुंबीय त्या मुलींची पाहणी करतात. जर एखादी मुलगी पसंत पडली, तर तिच्या कुटुंबाशी चर्चा सुरू होते.
या प्रक्रियेत सर्वांत महत्त्वाचा नियम म्हणजे हा मेळावा फक्त कलाइदझी समाजापुरताच मर्यादित आहे. या समाजाबाहेरील व्यक्तींना या मेळाव्यात सहभागी होता येत नाही. समाजातील परंपरा, संस्कार आणि धार्मिक बंधनांचे काटेकोर पालन केले जाते.
सोशल मीडियावर व्हायरल व्हिडिओ
अलीकडेच या मेळाव्याचा एक व्हिडिओ सोशल मीडियावर व्हायरल झाला. नवरीच्या वेशात उभ्या असलेल्या मुली आणि त्यांच्याभोवती फिरणारे विवाह इच्छुक तरुण यांचे दृश्य पाहून अनेकांनी आश्चर्य व्यक्त केले. काहींनी या प्रथेवर टीका केली, तर काहींनी ती स्थानिक संस्कृतीचा भाग असल्याचे मत व्यक्त केले.
भारतातील संदर्भ
भारतामध्येही काही भागांत पारंपरिक विवाह मेळावे आयोजित केले जातात. उदाहरणार्थ, मध्य प्रदेशातील शिवपुरी परिसरात काही विशिष्ट समाजांमध्ये सामूहिक विवाह किंवा पारंपरिक जत्रांच्या माध्यमातून विवाह जुळवण्याची पद्धत आढळते. मात्र कायदेशीरदृष्ट्या महिलांची खरेदी-विक्री हा गंभीर गुन्हा आहे आणि त्यावर कडक बंदी आहे.
कायदेशीर आणि नैतिक प्रश्न
या प्रथेवरून महिलांच्या सन्मानाचा आणि अधिकारांचा प्रश्न उपस्थित होतो. आधुनिक काळात महिलांना शिक्षण, स्वावलंबन आणि स्वातंत्र्य यांचा अधिकार मिळाला आहे. अशा परिस्थितीत विवाहासाठी आर्थिक व्यवहार करणे नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे का, असा प्रश्न अनेक सामाजिक कार्यकर्ते उपस्थित करतात.
दुसरीकडे, कलाइदझी समाजातील काही लोकांचे म्हणणे आहे की, ही परंपरा त्यांच्या सांस्कृतिक ओळखीचा भाग आहे आणि ती त्यांच्या समाजाच्या नियमांनुसार पार पडते. विवाह दोन्ही कुटुंबांच्या संमतीनेच केला जातो, असे ते सांगतात.
बदलत्या काळाची गरज
जग झपाट्याने बदलत आहे. शिक्षण, रोजगार आणि तंत्रज्ञानामुळे अनेक पारंपरिक प्रथांमध्ये बदल होत आहेत. बल्गेरियातील या समाजातही नव्या पिढीत जागरूकता वाढत असल्याचे सांगितले जाते. मुली शिक्षण घेत आहेत आणि अनेक कुटुंबे आता पारंपरिक ‘बाजार’ पद्धतीपेक्षा आधुनिक विवाह पद्धतीला प्राधान्य देत आहेत.
बल्गेरियातील स्टारा झगोरा परिसरातील कलाइदझी समाजातील हा विवाह मेळावा अनेकांसाठी कुतूहलाचा विषय आहे. एका बाजूला ही परंपरा सांस्कृतिक वारसा म्हणून जपली जात असल्याचा दावा केला जातो, तर दुसऱ्या बाजूला महिलांच्या सन्मानाच्या दृष्टीने तिच्यावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले जाते.
परंपरा आणि आधुनिक मूल्ये यामधील संघर्ष हा अनेक समाजांमध्ये दिसून येतो. त्यामुळे अशा विषयांकडे पाहताना स्थानिक सामाजिक-आर्थिक परिस्थिती, सांस्कृतिक पार्श्वभूमी आणि कायदेशीर चौकट यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.
ही घटना आपल्याला एक गोष्ट नक्कीच शिकवते — जगात अजूनही विविधतेने नटलेल्या आणि वेगवेगळ्या सामाजिक वास्तवांनी व्यापलेल्या परंपरा अस्तित्वात आहेत, ज्यांचा अभ्यास करताना संवेदनशीलता आणि वस्तुनिष्ठता दोन्ही तितक्याच महत्त्वाच्या आहेत.
