८० नंतरही मेंदू कसा राहतो तल्लख? ‘सुपर-एजर्स’च्या मेंदूचे रहस्य उलगडणारा नवा अभ्यास
‘सुपर-एजर्स’च्या मेंदूचे रहस्य उलगडणारा नवा अभ्यास : वयाच्या ऐंशी-नव्वदीत स्मरणशक्ती कमी होणे, निर्णयक्षमता ढासळणे, गोंधळ वाढणे, भाषेतील अडचणी आणि व्यक्तिमत्त्वात बदल दिसणे हे सर्वसाधारणपणे आढळते. मेंदूतील पेशींचे नुकसान आणि वयोमानानुसार होणारे जैविक बदल यामागील प्रमुख कारणे मानली जातात. मात्र या सर्वसाधारण प्रवाहाला छेद देणारा एक लहानसा गट आहे—‘सुपर-एजर्स’. हे असे ज्येष्ठ नागरिक आहेत, जे ८० वर्षांनंतरही स्मरणशक्ती आणि विचारक्षमता याबाबत अनेक दशकांनी तरुण व्यक्तींइतकी कामगिरी करतात.
अलीकडील संशोधनात या सुपर-एजर्सच्या मेंदूतील वैशिष्ट्यांचा सखोल अभ्यास करण्यात आला. संशोधकांनी असे आढळून आले की या व्यक्तींच्या मेंदूत अधिक प्रमाणात न्यूरोप्लास्टिसिटी—म्हणजेच मेंदूची बदलांना जुळवून घेण्याची आणि नवीन जोडणी निर्माण करण्याची क्षमता—आढळते. हीच क्षमता त्यांना वयपरत्वे होणाऱ्या घसरणीपासून काही अंशी संरक्षण देते.
मेंदूतील ‘न्यूरोजेनेसिस’ची भूमिका
या अभ्यासाचा केंद्रबिंदू होता ‘न्यूरोजेनेसिस’—म्हणजे मेंदूत नवीन न्यूरॉन्स (मज्जापेशी) तयार होण्याची प्रक्रिया. गर्भावस्थेत ही प्रक्रिया अत्यंत वेगाने घडते; मात्र जन्मानंतरही मेंदूच्या काही विशिष्ट भागांमध्ये ती सुरू राहते. विशेषतः Hippocampus हा भाग स्मरणशक्ती आणि अवकाशीय नेव्हिगेशनसाठी महत्त्वाचा मानला जातो आणि येथे आयुष्यभर काही प्रमाणात न्यूरोजेनेसिस होत राहते.
Related News
बटाटा कसा खावा? आयुर्वेद तज्ञांचा महत्त्वपूर्ण सल्ला
भेंडीची भाजी होईल परफेक्ट टेक्सचरची, फक्त एका घटकामुळे!
“The 50” मध्ये श्रुतीका अर्जुनचा दमदार कमबॅक; तब्येतीच्या अडचणींनंतर चाहत्यांसाठी आनंदाची बातमी
Splitsvilla 16 एलिमिनेशन आज? एपिसोड 24 मध्ये कोण होणार बाहेर
Bigg Boss Marathi 6 : रोशन भजनकरच्या भावनिक घराबाहेरच्या प्रवासाने चाहत्यांना भावविले
घरी बनवा नैसर्गिक नाईट क्रीम – चेहरा राहील ताजेतवाने आणि चमकदार!
उन्हाळ्यात शरीर हायड्रेट ठेवण्यासाठी नारळ पाणी की ऊसाचा रस – कोणते पेय अधिक फायदेशीर?
गोंदा तालुक्यात भीषण अपघात; एकाच कुटुंबातील तिघांचा जागीच मृत्यू
महागाईचा नवा फॉर्म्युला: अन्नावर कमी, डिजिटल सेवांवर जास्त खर्च
मुंबई महापालिकेचा ८० हजार कोटींचा अर्थसंकल्प उद्या सादर!
IPL 2026 शेड्यूलवर मोठा अपडेट: BCCI घेत आहे टप्प्याटप्प्याने निर्णय
संशोधकांनी ३८ मृत व्यक्तींच्या मेंदूंचे परीक्षण केले. हे नमुने पाच वेगवेगळ्या गटांत विभागले होते—काहींना वयोमानानुसार सामान्य संज्ञानात्मक घट झाली होती, तर काही जण सुपर-एजर्स होते. मेंदूत न्यूरल स्टेम सेल्स, न्यूरोब्लास्ट्स आणि अपरिपक्व (immature) न्यूरॉन्स यांची उपस्थिती तपासण्यात आली. या तिन्ही प्रकारच्या पेशी आढळल्यास, मेंदूत नवीन पेशी निर्माण होण्याची प्रक्रिया सक्रिय असल्याचे सूचित होते.
संशोधकांच्या मते, न्यूरल स्टेम सेल्स म्हणजे जणू ‘बाळ’ पेशी, न्यूरोब्लास्ट्स ‘किशोरवयीन’ पेशी, तर अपरिपक्व न्यूरॉन्स ‘तरुण’ पेशींसारख्या असतात. या सर्व पेशींची उपस्थिती आणि प्रमाण मेंदूतील नव्या जोडण्या निर्माण करण्याच्या क्षमतेशी संबंधित असते.
सुपर-एजर्समध्ये काय वेगळे?
अभ्यासात असे दिसून आले की सर्व गटांमध्ये या पेशी काही प्रमाणात होत्या; मात्र सुपर-एजर्सच्या हिप्पोकॅम्पसमध्ये अपरिपक्व न्यूरॉन्सचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या जास्त होते. याचा अर्थ त्यांच्या मेंदूत नवीन पेशी निर्माण होण्याची प्रक्रिया अधिक सक्रिय असू शकते.
संशोधन पथकाचे नेतृत्व करणाऱ्या शास्त्रज्ञांनी सांगितले की सुपर-एजर्समध्ये केवळ नवीन पेशींची संख्या जास्त नसते, तर त्यांच्या जीन पातळीवरही काही विशेष ‘मॉलिक्युलर क्षमता’ असते. ही क्षमता त्या पेशी टिकवून ठेवण्यास आणि त्यांचे कार्य अधिक परिणामकारकपणे पार पाडण्यास मदत करते. यामागे विशिष्ट प्रकारचे ‘जनुकीय प्रोग्रामिंग’ कार्यरत असू शकते.
या निष्कर्षांवरून असे सूचित होते की सुपर-एजर्सच्या मेंदूत अधिक चांगली न्यूरोप्लास्टिसिटी असते. त्यामुळे मेंदू वयपरत्वे होणाऱ्या बदलांना जुळवून घेऊ शकतो आणि नुकसान भरून काढण्यासाठी पर्यायी मार्ग तयार करू शकतो.
कारण-परिणाम संबंध अजून अस्पष्ट
या अभ्यासातून हे स्पष्ट झाले की मानवी प्रौढ हिप्पोकॅम्पसमध्ये आयुष्याच्या उशिरच्या टप्प्यापर्यंतही न्यूरोजेनेसिस सुरू राहू शकते आणि ती चांगल्या स्मरणशक्तीशी संबंधित आहे. मात्र, संशोधकांनी सावधगिरीने नमूद केले की यामध्ये थेट कारण-परिणाम संबंध सिद्ध करण्यासाठी अजून संशोधन आवश्यक आहे. म्हणजेच, अधिक न्यूरोजेनेसिसमुळेच स्मरणशक्ती टिकून राहते की चांगली संज्ञानात्मक क्षमता असल्यामुळे न्यूरोजेनेसिस वाढते—हे अद्याप निश्चित झालेले नाही.
जीवनशैलीचा प्रभाव?
यापूर्वीच्या अभ्यासांमध्ये सुपर-एजर्समध्ये काही समान वैशिष्ट्ये आढळली आहेत. त्यात पुढील बाबींचा समावेश होतो:
आरोग्यदायी जीवनशैली
नियमित शारीरिक व्यायाम
संतुलित आहार
उच्च शिक्षण व सतत बौद्धिक उत्तेजन
सामाजिकदृष्ट्या सक्रिय जीवन
काही संरक्षणात्मक जनुकीय प्रकार
मेंदूचा तुलनेने मोठा आकार व अधिक कार्यक्षम न्यूरल कनेक्शन
या सर्व घटकांमुळे मेंदूची कार्यक्षमता टिकून राहण्यास मदत होऊ शकते. विशेषतः बौद्धिक क्रिया—वाचन, लेखन, कोडी सोडवणे, नवीन कौशल्ये शिकणे—यामुळे मेंदूत नवीन जोडण्या निर्माण होतात आणि न्यूरोप्लास्टिसिटी वाढते.
भविष्यातील दिशा
सुपर-एजर्सच्या मेंदूचे रहस्य समजून घेणे हे केवळ शास्त्रीय कुतूहल नाही, तर सार्वजनिक आरोग्याच्या दृष्टीनेही अत्यंत महत्त्वाचे आहे. जगभरात वृद्ध लोकसंख्या झपाट्याने वाढत आहे. स्मृतिभ्रंश, अल्झायमर आणि इतर संज्ञानात्मक विकारांचा बोजा समाजावर वाढत चालला आहे.
जर सुपर-एजर्समध्ये आढळणारी न्यूरोजेनेसिस आणि जनुकीय वैशिष्ट्ये औषधोपचार, जीवनशैली बदल किंवा इतर उपायांनी सर्वसामान्य लोकांमध्ये वाढवता आली, तर संज्ञानात्मक घसरण रोखण्यासाठी नवे मार्ग खुलू शकतात. संशोधक सध्या अशा उपचारपद्धती आणि हस्तक्षेपांचा शोध घेत आहेत, ज्यामुळे मेंदूतील नवीन पेशींची निर्मिती वाढवता येईल किंवा त्यांचे संरक्षण करता येईल.
आशेचा किरण
वृद्धत्व हा अपरिहार्य जीवनप्रक्रियेचा भाग असला, तरी मानसिक क्षमतांची घसरण ही नशिबात कोरलेली असावीच असे नाही, हे सुपर-एजर्स दाखवून देतात. मेंदू आयुष्यभर बदलू शकतो, शिकू शकतो आणि नव्या पेशी निर्माण करू शकतो—ही बाबच आशादायक आहे.
या अभ्यासातून हे स्पष्ट होते की वयाच्या ८० नंतरही मेंदू तल्लख राहू शकतो. योग्य जीवनशैली, सतत मानसिक सक्रियता आणि संभाव्य जनुकीय घटक यांच्या संगमातून ‘सुपर-एजिंग’ शक्य होऊ शकते. आगामी काळात या संशोधनातून मिळणारे निष्कर्ष वृद्धत्वाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोनच बदलू शकतात.
सध्या तरी एक गोष्ट निश्चित आहे—मेंदूला सक्रिय ठेवा, नवीन गोष्टी शिका, शरीर आणि मनाची काळजी घ्या. कदाचित आपणही ‘सुपर-एजर’ होऊ शकता!
