ढगांमध्ये आढळले काजळीचे धोकादायक कण; पावसाच्या निर्मितीवर होऊ शकतो परिणाम, भारतीय शास्त्रज्ञांच्या संशोधनातून महत्त्वाचा खुलासा
भारतीय उष्णदेशीय हवामानशास्त्र संस्थेच्या विमान मोहिमेत ढगांतील ब्लॅक कार्बनचे अस्तित्व स्पष्ट; मराठवाडा आणि विदर्भातील पर्जन्यमानावर भविष्यात परिणाम होण्याची शक्यता.
पुणे : हवामान बदल, वाढते प्रदूषण आणि अनियमित होत चाललेला पाऊस या पार्श्वभूमीवर भारतीय शास्त्रज्ञांच्या एका महत्त्वाच्या संशोधनाने नवीन चिंता व्यक्त केली आहे. भारतातील दुष्काळप्रवण आणि पर्जन्यछायेच्या प्रदेशात येणाऱ्या नैर्ऋत्य मान्सूनच्या ढगांमध्ये ‘रिफ्रॅक्टरी ब्लॅक कार्बन’ (Refractory Black Carbon) म्हणजेच काजळीचे अतिसूक्ष्म कण आढळल्याचे संशोधनातून समोर आले आहे. हे कण केवळ वातावरणातील प्रदूषणाचे निदर्शक नसून भविष्यात ढगांच्या निर्मितीवर आणि पावसाच्या प्रक्रियेवरही परिणाम करू शकतात, असा प्राथमिक निष्कर्ष संशोधकांनी नोंदवला आहे.
Related News
प्रकृती अस्वस्थ असतानाही एकनाथ शिंदेंचे कडक आवाहन, पावसात प्रशासनाला अलर्ट; रुग्णालयातूनही 3 मोठे निर्णय!
भांडूपमध्ये अख्खा रस्ता खचला! 7 मोठे अपडेट्स; प्रशासन अलर्ट, वाहतूक बंद
धोक्याची घंटा! ‘एल निनो’ 2026 होणार अधिक तीव्र; भारतावर दिसणार 7 गंभीर परिणाम
मुसळधार पावसाने मुंबई जलमय, घरांमध्ये पाणी; प्रशासनाचा हाय अलर्ट , 2 मोठे अपडेट्स!
‘कसोटी जिंदगी की’ फेम उर्वशी ढोलकियाच्या मुलाच्या गाडीवर झाड कोसळलं ; 5 मोठे अपडेट्स
5 धक्कादायक फोटो-व्हिडिओ: मुसळधार पावसात उर्वशी ढोलकियाच्या मुलाच्या कारवर कोसळलं झाड; थोडक्यात बचावला जीव
अमिताभ बच्चन ते अजय देवगण… पावसाचा फटका सेलिब्रिटींनाही ; 2 बड्या स्टार्सच्या बंगल्यात पाणी
मॅनहोल दुर्घटनेत मुंबईकराचा मृत्यू, BMC आयुक्त अश्विनी भिडेंवर उपमहापौरांचा गंभीर हल्लाबोल ; 2 धक्कादायक आरोप!
मुंबईकरांनो सावधान! पावसाळ्यात झाडांचा ‘सायलेंट किलर’ ठरतोय जीवघेणा; 10 वर्षांत 45 हून अधिक मृत्यू
मुंबईत पावसाचा कहर! लाखोंच्या गाड्या पाण्यावर तरंगल्या; कोणकोणते भाग जलमय?
मुंबईतील 1 भीषण निष्काळजीपणा! 25 फूट खोल उघड्या मॅनहोलमध्ये पडून पादचाऱ्याचा दुर्दैवी मृत्यू, BMC वर गंभीर प्रश्न
मुंबई Rain Alert: पुढील 3 तासांचा गंभीर धोका, 4 Powerful Apps देतील Live अपडेट्स आणि सुरक्षित प्रवासाची माहिती
भारतीय उष्णदेशीय हवामानशास्त्र संस्थेने (IITM) केलेल्या या अभ्यासामुळे हवामानशास्त्र, पर्यावरण आणि शेती या तिन्ही क्षेत्रांमध्ये मोठी चर्चा सुरू झाली आहे. विशेषतः विदर्भ, मराठवाडा आणि पर्जन्यछायेच्या भागांसाठी हे संशोधन महत्त्वाचे मानले जात आहे.
विमानातून करण्यात आला अभ्यास
हा अभ्यास भारतीय उष्णदेशीय हवामानशास्त्र संस्थेच्या Cloud Aerosol Interaction and Precipitation Enhancement Experiment (CAIPEEX) या विशेष प्रकल्पांतर्गत करण्यात आला. या मोहिमेदरम्यान संशोधकांनी विशेष संशोधन विमानाच्या सहाय्याने ढगांमधील हवा, पाण्याचे थेंब आणि विविध सूक्ष्म कणांचे नमुने गोळा केले.
या अभ्यासात आर्य पिशारोडी, सचिन पटाडे, मर्सी व्हर्गीज, जोसिन सनल थॉमस, नीलम मालप या संशोधकांनी तारा प्रभाकरन यांच्या मार्गदर्शनाखाली संशोधन पूर्ण केले.
ब्लॅक कार्बन म्हणजे काय?
ब्लॅक कार्बन म्हणजे इंधन, डिझेल, कोळसा, लाकूड, शेतीतील अवशेष जाळणे, औद्योगिक प्रक्रिया आणि वाहनांच्या धुरातून निर्माण होणारे अतिसूक्ष्म कार्बन कण. हे कण वातावरणात बराच काळ तरंगत राहतात आणि सूर्याची उष्णता मोठ्या प्रमाणावर शोषून घेतात.
याच गुणधर्मामुळे ब्लॅक कार्बन हवामान बदलाचा वेग वाढविणाऱ्या प्रमुख प्रदूषकांपैकी एक मानला जातो.
ढगांमध्ये हे कण कसे पोहोचतात?
औद्योगिक भाग, शहरांमधील वाहनांचा धूर, जंगलातील आगी किंवा शेतीतील जाळपोळ यांमधून निर्माण होणारे ब्लॅक कार्बनचे कण वातावरणात वरच्या स्तरापर्यंत पोहोचतात. वाऱ्याच्या सहाय्याने हे कण शेकडो किलोमीटर दूर जाऊ शकतात. अखेरीस हे कण ढगांच्या आसपास किंवा ढगांच्या आत प्रवेश करतात.
याच प्रक्रियेचा अभ्यास करण्यासाठी संशोधकांनी थेट ढगांमधून नमुने गोळा केले.
संशोधनात नेमके काय आढळले?
संशोधनात काही अत्यंत महत्त्वाची निरीक्षणे नोंदवण्यात आली आहेत.
- ढगांच्या खालच्या स्तरात ब्लॅक कार्बनचे प्रमाण सर्वाधिक होते.
- ढगांच्या आत ब्लॅक कार्बनचे प्रमाण बाहेरील वातावरणाच्या तुलनेत 10 ते 20 पट कमी होते.
- प्रती घन सेंटिमीटरमध्ये 0.1 ते 10 ब्लॅक कार्बन कणांची उपस्थिती नोंदली गेली.
- 7 मायक्रॉनपेक्षा मोठ्या जलबिंदूंमध्ये केवळ 3 टक्के थेंबांमध्ये ब्लॅक कार्बन आढळला.
- हे कण ढगांतील उष्णतेचे संतुलन बदलू शकतात.
संशोधकांच्या मते ही निरीक्षणे भविष्यातील हवामान अभ्यासासाठी अत्यंत महत्त्वाची ठरू शकतात.
ब्लॅक कार्बन धोकादायक का?
ब्लॅक कार्बन हा उष्णता शोषणारा पदार्थ आहे. त्यामुळे वातावरणातील त्याचे प्रमाण वाढले की स्थानिक तापमानात वाढ होते.
जेव्हा हे गरम कण ढगांमध्ये प्रवेश करतात तेव्हा ढगांतील सूक्ष्म जलकण मोठ्या पावसाच्या थेंबांमध्ये रूपांतरित होण्याऐवजी उष्णतेमुळे बाष्पीभवन होऊ लागते.
यालाच हवामानशास्त्रात ‘सेमी-डायरेक्ट इफेक्ट’ असे म्हणतात.
यामुळे—
- ढगांचे आयुष्य कमी होऊ शकते.
- पावसाचे प्रमाण घटू शकते.
- काही भागांमध्ये पाऊस उशिरा पडू शकतो.
- दुष्काळाची शक्यता वाढू शकते.
- हवामानातील अनिश्चितता वाढू शकते.
विदर्भ आणि मराठवाड्यासाठी किती गंभीर?
विदर्भ आणि मराठवाडा हे आधीच अनियमित पावसामुळे त्रस्त असलेले प्रदेश आहेत. अनेक वर्षांपासून या भागात कधी अतिवृष्टी तर कधी दीर्घ पावसाचा खंड अशी परिस्थिती निर्माण होत आहे.
अशा परिस्थितीत ब्लॅक कार्बनसारखे प्रदूषक ढगांच्या प्रक्रियेवर परिणाम करत असतील, तर भविष्यात या भागातील पर्जन्यमानावर त्याचा परिणाम होण्याची शक्यता संशोधकांनी व्यक्त केली आहे.
तथापि, याचा अर्थ प्रत्येक वेळी ब्लॅक कार्बनमुळेच पाऊस कमी पडेल असा नाही. पावसावर तापमान, आर्द्रता, वाऱ्याचा वेग, समुद्राचे तापमान आणि वातावरणातील इतर घटकांचाही मोठा प्रभाव असतो.
हवामान बदलाशी संबंध
जागतिक तापमानवाढीमध्ये कार्बन डायऑक्साइडबरोबरच ब्लॅक कार्बनचाही मोठा वाटा असल्याचे अनेक आंतरराष्ट्रीय संशोधनांनी स्पष्ट केले आहे.
भारतामध्ये वाढते शहरीकरण, औद्योगिकीकरण, वाहनांची संख्या आणि शेतीतील जाळपोळ यामुळे ब्लॅक कार्बनचे प्रमाण वाढत असल्याची नोंद विविध अभ्यासांमध्ये करण्यात आली आहे.
त्यामुळे केवळ प्रदूषण नियंत्रणासाठीच नव्हे, तर भविष्यातील पर्जन्यमान टिकवून ठेवण्यासाठीही ब्लॅक कार्बन कमी करणे आवश्यक असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
शेतकऱ्यांसाठी याचा अर्थ काय?
पावसातील अनिश्चितता वाढल्यास सर्वाधिक परिणाम शेतीवर होतो.
- पेरणी उशिरा होऊ शकते.
- पिकांची वाढ प्रभावित होऊ शकते.
- सिंचनावरील अवलंबित्व वाढू शकते.
- उत्पादन खर्च वाढू शकतो.
- अन्नसुरक्षेवर परिणाम होऊ शकतो.
यामुळे हवामान बदलाच्या अभ्यासात ब्लॅक कार्बनचा स्वतंत्रपणे विचार करण्याची गरज निर्माण झाली आहे.
प्रदूषण कमी करणे का आवश्यक?
तज्ज्ञांच्या मते खालील उपाय महत्त्वाचे ठरू शकतात.
- वाहनांचे उत्सर्जन कमी करणे.
- स्वच्छ इंधनाचा वापर.
- शेतीतील अवशेष न जाळणे.
- औद्योगिक प्रदूषणावर नियंत्रण.
- हरित ऊर्जा वाढवणे.
- मोठ्या प्रमाणावर वृक्षारोपण.
संशोधकांचा प्राथमिक निष्कर्ष
संशोधकांनी स्पष्ट केले आहे की हे निष्कर्ष प्राथमिक स्वरूपाचे आहेत. ब्लॅक कार्बनचे प्रमाण भविष्यात आणखी वाढल्यास त्याचा ढगांच्या निर्मितीवर आणि पावसाच्या प्रक्रियेवर अधिक परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे या विषयावर दीर्घकालीन निरीक्षण आणि पुढील संशोधनाची आवश्यकता आहे.
भारतीय शास्त्रज्ञांच्या या संशोधनामुळे ढगांतील सूक्ष्म प्रदूषणकण आणि पावसाच्या प्रक्रियेतील संबंध अधिक स्पष्ट होण्यास मदत झाली आहे. विशेषतः दुष्काळप्रवण भागांमध्ये ब्लॅक कार्बनची वाढ भविष्यातील मान्सूनसाठी आव्हान ठरू शकते, असा प्राथमिक अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे. मात्र, हा अंतिम निष्कर्ष नसून याबाबत अधिक व्यापक आणि दीर्घकालीन संशोधन आवश्यक आहे. हवामान बदल आणि वाढते प्रदूषण यांचा विचार करता स्वच्छ ऊर्जा, प्रदूषण नियंत्रण आणि पर्यावरण संवर्धन या उपाययोजना अधिक प्रभावीपणे राबविण्याची गरज या अभ्यासातून अधोरेखित झाली आहे.
read also : https://ajinkyabharat.com/ram-temple-donation-scam-of-rs-16-lakhs-rs-26-lakhs/
