ना मिसाईल ना आर्मी, तरी जगातले 36 देश सर्वात सुरक्षित; नेमकं डोकं कसं लावलं?
जगभर सध्या अनेक ठिकाणी युद्ध आणि तणाव वाढत आहेत. इराण-इस्रायल संघर्ष, अमेरिका-इराण संबंधांतील तणाव आणि मध्यपूर्वेतील भूस्खलनामुळे जागतिक पातळीवर अनेक देश युद्धाच्या उंबरठ्यावर उभे आहेत. अशा परिस्थितीत अनेक देश आपली लष्करी ताकद वाढवत आहेत, सैनिकांना प्रशिक्षित करत आहेत आणि शस्त्रसज्जतेत अब्जावधी डॉलर खर्च करत आहेत. मात्र, काही देश आहेत ज्यांच्याकडे स्वतःची सेना नाही, पण तरीही ते जगातील सर्वात सुरक्षित देशांमध्ये गणले जातात.
जगात एकूण 36 असे देश आणि प्रदेश आहेत जेथे सैन्य नसते. या देशांमध्ये काही पूर्णपणे स्वतंत्र आहेत, तर काही संरक्षणासाठी मोठ्या शक्तींच्या मदतीवर अवलंबून आहेत. आश्चर्य म्हणजे, या देशांमध्ये रहिवासी अजिबात धोक्याचा सामना करत नाहीत, आणि हे शक्य झाले आहे आंतरराष्ट्रीय संरक्षण करार आणि धोरणात्मक मैत्रीमुळे.
सेना नसल्या तरी सुरक्षितता का?
या देशांमध्ये स्वतःची सेना नसल्याचे प्रमुख कारण म्हणजे त्यांनी युद्ध आणि संरक्षणासाठी मोठ्या देशांशी करार केला आहे. या देशांमध्ये सेना ठेवण्याऐवजी ते आधुनिक पोलिस दल, अर्धसैनिक दल किंवा आंतरराष्ट्रीय संरक्षण करारांवर अवलंबून आहेत. उदाहरणार्थ, कोस्टा रिका ने 1948 मध्ये संविधानाद्वारे आपली सेना रद्द केली, तर ग्रीनलँड आणि जिब्राल्टरसारख्या प्रदेशांच्या सुरक्षेची जबाबदारी मोठ्या देशांकडे सोपवण्यात आली आहे.
ही धोरणात्मक निवड या देशांना सैन्याच्या उच्च खर्चापासून मुक्त करते आणि त्यांना शांतता आणि स्थिरता राखण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय संरक्षणावर अवलंबण्याची संधी देते.
महाशक्तींनी केलेले संरक्षण
स्वतःची सेना नसलेल्या देशांपैकी बहुतेक देश महाशक्तींवर संरक्षणासाठी अवलंबून आहेत. उदा.,
व्हॅटिकन सिटी – अंतर्गत सुरक्षा स्विस गार्ड आणि पोलीस पाहतात; युद्धस्थितीत संरक्षणासाठी इटली जबाबदार.
भूतान – भारत संरक्षण पुरवते.
मोनॅको – फ्रान्सकडे सुरक्षा जबाबदारी.
आइसलँड – NATO सदस्य, संरक्षण अमेरिकेच्या व अन्य युरोपियन देशांच्या हातात.
या प्रकारे, या देशांना स्वतःच्या सैन्यावर अवलंबून राहण्याची गरज नाही, तरीही ते धोके टाळू शकतात.
स्वतंत्र नसलेले प्रदेश
सर्व देश स्वतंत्र नाहीत. काही प्रदेश ओव्हरसीज टेरिटरी किंवा स्वायत्त प्रदेश आहेत.
ग्रीनलँड – सुरक्षा डेन्मार्ककडे.
जिब्राल्टर, बरमूडा – सुरक्षा युनायटेड किंगडमकडे.
फॅरो आयलंड्स – सुरक्षा डेन्मार्ककडे.
हॉंगकॉंग, मकाऊ – सुरक्षा चीनकडे.
हे प्रदेश स्वायत्त आहेत पण संरक्षणासाठी मोठ्या देशांवर अवलंबून आहेत.
पोलिस आणि अर्धसैनिक दलांद्वारे सुरक्षा
काही देशांनी सेना रद्द केली, पण अत्याधुनिक पोलिस दल किंवा अर्धसैनिक दल तयार केले आहे.
कोस्टा रिका – पोलिस दल अत्याधुनिक आणि प्रशिक्षित; अमेरिका आणि कोलंबियाकडून प्रशिक्षण.
पनामा – 1990 मध्ये सेना रद्द; 1994 च्या संविधानात सेना पूर्णपणे समाप्त; काही विशेष अर्धसैनिक युनिट्स.
मॉरिशस – स्पेशल मोबाईल फोर्स; भारत सुरक्षा भागीदार.
या पोलिस आणि अर्धसैनिक दलांमुळे देशांमध्ये शांतता कायम राहते.
सेना नसलेल्या 36 देशांची यादी
जगातील सेना नसलेल्या मुख्य 36 देश आणि प्रदेश खालीलप्रमाणे:
वानुआतु – लहान अर्धसैनिक दल; ऑस्ट्रेलिया, चीन, फ्रान्स, न्यूझीलंड, अमेरिका प्रशिक्षण पुरवतात.
सोलोमन आयलंड्स – ऑस्ट्रेलिया आणि न्यूझीलंड प्रशिक्षण पुरवतात.
तुवालु – स्थापन्यापासून सेना नाही; पोलिसांना ऑस्ट्रेलियाची मदत.
पलाऊ – अमेरिका संरक्षणासाठी जबाबदार; 2044 पर्यंत.
मायक्रोनेशिया – अमेरिका संरक्षण.
पनामा – 1990 मध्ये सेना रद्द; अर्धसैनिक युनिट्स.
मॉरिशस – सेना रद्द, स्पेशल मोबाईल फोर्स; भारत सुरक्षा भागीदार.
ग्रेनाडा – 1983 मध्ये सेना रद्द; कॅरिबियन रीजनल सिक्युरिटी सिस्टम (RSS) सदस्य.
डोमिनिका – 1981 मध्ये सेना रद्द; RSS सदस्य.
कोस्टा रिका – 1948 मध्ये सेना रद्द; अर्धसैनिक दल अमेरिका/कोलंबिया प्रशिक्षण.
सेंट लुसिया – RSS सदस्य.
सेंट व्हिन्सेंट आणि ग्रेनाडाइन्स – RSS वर अवलंबून.
व्हॅटिकन सिटी – स्विस गार्ड, इटली युद्धस्थितीत संरक्षण.
प्यूर्टो रिको – अमेरिका संरक्षण.
केमन आयलंड्स – युके संरक्षण.
मॉन्टसेराट – युके संरक्षण.
फॉकलंड आयलंड्स – युके सुरक्षा.
सिंट मार्टन – नेदरलँड्स संरक्षण.
अरूबा – नेदरलँड्स संरक्षण.
समोआ – न्यूझीलंड संरक्षण.
नीयू – न्यूझीलंड सुरक्षा.
आइसलँड – NATO, अमेरिका/नॉर्वे/डेन्मार्क संरक्षण.
सॅन मारीनो – इटली सुरक्षा.
अँडोरा – फ्रान्स/स्पेन संरक्षण.
न्यू कॅलेडोनिया – फ्रान्स संरक्षण.
फ्रेंच पोलिनेशिया – फ्रान्स सुरक्षा.
मोनॅको – फ्रान्स सुरक्षा.
फॅरो आयलंड्स – डेन्मार्क सुरक्षा.
ग्रीनलँड – डेन्मार्क संरक्षण.
हॉंगकॉंग – चीन सुरक्षा.
मकाऊ – चीन सुरक्षा.
कुक आयलंड्स – ऑस्ट्रेलिया संरक्षण.
नौरू – ऑस्ट्रेलिया सुरक्षा.
मार्शल आयलंड्स – अमेरिका संरक्षण; सेना ठेवण्यास मनाई.
किरिबाती – ऑस्ट्रेलिया/न्यूझीलंड सुरक्षा.
लिक्टेनस्टाइन – सेना रद्द; गरज पडल्यास स्वित्झर्लंड/ऑस्ट्रिया मदत.
सुरक्षा धोरणाचा अभ्यास
या देशांचे मॉडेल दाखवते की, सेना नसताना देखील संरक्षण शक्य आहे. यासाठी त्यांनी:
आंतरराष्ट्रीय संरक्षण करार केले
अर्धसैनिक किंवा विशेष पोलिस दल तयार केले
मोठ्या देशांशी धोरणात्मक मैत्री राखली
हे मॉडेल कमी खर्चात स्थिरता आणि सुरक्षितता मिळविण्याचे उदाहरण ठरते.
जगात अनेक देश सैन्य न ठेवता सुरक्षित राहतात. संरक्षणासाठी धोरणात्मक करार, प्रशिक्षित पोलिस दल, अर्धसैनिक युनिट्स आणि मोठ्या शक्तींवर अवलंब या देशांच्या सुरक्षिततेचा गूढ आहे. या 36 देशांचा अभ्यास इतर लहान राष्ट्रांसाठी आदर्श ठरू शकतो, ज्यांना युद्ध किंवा आंतरराष्ट्रीय तणावापासून बचाव करायचा आहे.
