टेन्शन… टेन्शन… टेन्शन! भारतालाही नेपाळसारख्या जलप्रलयाचा धोका? पश्चिम बंगाल डेंजर झोनमध्ये
नेपाळ-तिबेट सीमेवरील जलप्रलयानंतर हिमालयीन पट्ट्यातील कॅस्केडिंग डिझास्टरचा धोका चर्चेत; दार्जिलिंग, सिक्कीम आणि उत्तर बंगालच्या भागांना सतर्कतेचा इशारा
नेपाळ-तिबेट सीमेवरील भीषण जलप्रलयानंतर आता भारतातील हिमालयीन भागांबाबतही चिंता व्यक्त केली जात आहे. भूकंप, हिमस्खलन, भूस्खलन, मुसळधार पाऊस आणि ग्लेशियर सरोवर फुटणे म्हणजेच Glacial Lake Outburst Flood (GLOF) यांसारख्या नैसर्गिक घटनांची साखळी सुरू झाल्यास त्याचा परिणाम हिमालयाच्या पायथ्यापासून शेकडो किलोमीटरपर्यंत होऊ शकतो, असा इशारा तज्ज्ञांकडून दिला जात आहे. विशेषतः सिक्कीम, दार्जिलिंग, कलिम्पोंग आणि उत्तर पश्चिम बंगाल या भागांकडे आता अधिक गांभीर्याने पाहिले जात आहे.
नेपाळच्या लहेंडे खोला आणि भोटेकोशी नदी परिसरात नुकत्याच घडलेल्या आपत्तीत मोठ्या प्रमाणावर गाळ, दरडी आणि ढिगारा नदीच्या प्रवाहात आल्याने परिस्थिती गंभीर झाली. सुरुवातीला ही घटना भूकंपाशी संबंधित असल्याचे मानले जात होते. मात्र, अमेरिकन भूगर्भीय सर्वेक्षणाच्या विश्लेषणानुसार, सुमारे 1.2 किलोमीटर उंचीवरून हिमस्खलन आणि दरडी कोसळल्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर कंपन निर्माण झाले असावेत. या प्रक्रियेमुळे भूकंपासारखे कंपन जाणवले आणि त्यानंतर पाण्याचा व ढिगाऱ्यांचा वेगवान प्रवाह निर्माण झाला.
Related News
Prashant Kishor यांनी विजयाचा प्लॅन दिला, पण राष्ट्रवादीनेच केली मोठी चूक; पक्षात खळबळ!
Katrina – Vicky Love Story : कतरिनाला विकी आवडतो हे कधी कळलं? जाणून घ्या दोघांच्या प्रेमकहाणीची खास गोष्ट
घटस्फोट झाला तरी जॉइंट होम लोनची EMI थांबत नाही! कर्जाची जबाबदारी कोणाची?
मनोज जरांगेंच्या प्रकृतीबाबत चिंता वाढली! शुगर रिपोर्टवरच जरांगेंचा सवाल; म्हणाले, “पत्रकारांनी सोक्षमोक्ष लावावा”
हृता दुर्गुळेचा हटके लूक चर्चेत! दोन वेण्या अन् मोठे कान पाहून चाहतेही म्हणाले ‘आरे बापरे!’
जसप्रीत बुमराहच्या कमबॅकसाठी BCCIचा खास प्लॅन; T20 मधून पुनरागमनाची शक्यता!
सोन्याच्या दरात मोठी घसरण होणार? आयात शुल्क कमी करण्याच्या तयारीत केंद्र सरकार!
गोविंदाच्या कुटुंबात अखेर 14 वर्षांचा दुरावा संपला; कृष्णा-आरतीसोबत सुनीता आहुजांचे रक्षाबंधन सेलिब्रेशन
आरक्षणाचा प्रश्न पुन्हा पेटणार? भटक्या-विमुक्त समाजही रस्त्यावर उतरणार; संजय राठोडांचा इशारा
अमित ठाकरे आक्रमक! छत्रपती शिवरायांच्या शेजारील मोदींचा फोटो हटवला
SIR ड्राफ्ट मतदार यादी जाहीर; महाराष्ट्रातील 2.07 कोटी मतदारांची नावे नाहीत, असे करा चेक!
काय आहे ‘कॅस्केडिंग डिझास्टर’?
हिमालयीन भागातील सर्वात मोठा धोका म्हणजे कॅस्केडिंग डिझास्टर, म्हणजेच एक नैसर्गिक आपत्ती दुसऱ्या आपत्तीला जन्म देणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या भागात भूकंप झाल्यानंतर डोंगराचा उतार अस्थिर होतो. त्यातून मोठ्या प्रमाणात दरड किंवा हिमस्खलन होऊ शकते. हा ढिगारा नदीत पडल्यास नदीचा नैसर्गिक प्रवाह अडतो.
नदीच्या प्रवाहात तयार झालेला हा नैसर्गिक अडथळा काही काळ पाण्याला रोखून धरतो. परिणामी, त्या ठिकाणी तात्पुरते सरोवर तयार होऊ शकते. त्याचवेळी मुसळधार पाऊस सुरू झाला तर या सरोवरातील पाण्याची पातळी आणि दाब झपाट्याने वाढतो. अखेर हा नैसर्गिक बांध फुटला तर मोठ्या वेगाने पाणी, गाळ, दगड आणि ढिगारा खालच्या दिशेने वाहू लागतो. यालाच फ्लॅश फ्लड किंवा अचानक आलेला महापूर म्हणतात.
दार्जिलिंगला किती धोका?
दार्जिलिंग जिल्ह्यात सिक्कीममधील काही भागांइतकी मोठी आणि उंच ग्लेशियर सरोवरे नसली, तरी हा संपूर्ण परिसर नाजूक आणि भूगर्भीयदृष्ट्या संवेदनशील हिमालयीन पट्ट्याचा भाग आहे. दार्जिलिंग भूकंपाच्या दृष्टीने उच्च जोखीम असलेल्या सिस्मिक झोन IV मध्ये येते.
येथे जोरदार भूकंप झाल्यास डोंगरांचे उतार अस्थिर होऊन मोठ्या प्रमाणावर भूस्खलन होऊ शकते. त्यात मुसळधार पावसाची भर पडल्यास परिस्थिती आणखी गंभीर होण्याची शक्यता असते. भूस्खलनामुळे रस्ते, पूल आणि नदीचे प्रवाह अडू शकतात. त्यानंतर अचानक पाण्याचा प्रवाह वाढल्यास मोठ्या प्रमाणावर जीवित आणि वित्तहानी होऊ शकते.
दार्जिलिंग आणि सिक्कीमच्या उच्चभूमीला पर्यावरणीयदृष्ट्या अत्यंत संवेदनशील क्षेत्र मानले जाते. गेल्या काही वर्षांत या भागात अतिवृष्टी आणि भूस्खलनाच्या घटना वाढताना दिसत आहेत. ऑक्टोबर 2025 मध्ये अवघ्या 12 तासांत 300 मिमीपेक्षा जास्त पावसाची नोंद झाल्यानंतर मोठ्या प्रमाणावर भूस्खलन झाले होते. या घटनेत 24 जणांचा मृत्यू झाल्याचे वृत्त आहे.
2023 च्या GLOF ने दिला होता इशारा
भारताच्या पूर्व हिमालयीन भागाला अशा आपत्तीचा धोका नवीन नाही. ऑक्टोबर 2023 मध्ये उत्तर सिक्कीममधील साऊथ ल्होनक ग्लेशियर सरोवर फुटल्यानंतर तिस्ता नदीला अचानक मोठा पूर आला होता. या घटनेचा परिणाम सिक्कीमपासून पश्चिम बंगालपर्यंत जाणवला.
तिस्ता नदीच्या पुरामुळे सिक्कीममधील पायाभूत सुविधांचे मोठे नुकसान झाले होते. पुढे पाण्याचा प्रवाह पश्चिम बंगालच्या कलिम्पोंग आणि उत्तर बंगालच्या दिशेने गेल्याने पूल, रस्ते आणि राष्ट्रीय महामार्गांच्या काही भागांना फटका बसला. जलविद्युत प्रकल्पांवरही या आपत्तीचा परिणाम झाला होता.
या घटनेमुळे हिमालयाच्या वरच्या भागात घडणाऱ्या घटनांचा परिणाम काही तासांतच खालच्या भागांपर्यंत पोहोचू शकतो, हे स्पष्ट झाले.
पश्चिम बंगालच्या उत्तर भागाला सावध राहण्याची गरज
हिमालयाच्या उंच भागातील ग्लेशियर सरोवर फुटणे किंवा मोठ्या प्रमाणावर भूस्खलन झाल्यास त्याचा परिणाम तिस्ता आणि इतर नद्यांच्या खोऱ्यात होऊ शकतो. त्यामुळे सिक्कीमसोबतच दार्जिलिंग, कलिम्पोंग आणि उत्तर बंगालच्या मैदानी भागांनाही संभाव्य पूरस्थितीचा धोका निर्माण होऊ शकतो.
काही मॉडेलिंग अभ्यासांनुसार संभाव्य GLOF घटनेचा परिणाम सिक्कीम-पश्चिम बंगाल सीमेवरील हजारो लोकसंख्या, शेकडो इमारती, पूल आणि जलविद्युत प्रकल्पांवर होऊ शकतो. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये काही संभाव्य परिस्थितींमध्ये 10 हजारांहून अधिक लोक, सुमारे 1,900 इमारती, 5 पूल आणि 2 हायड्रोपॉवर प्रकल्प प्रभावित होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.
हवामान बदलामुळे धोका वाढतोय?
हिमालयीन भागात वाढते तापमान, ग्लेशियरचे बदलते स्वरूप, अनियमित पाऊस आणि अतिवृष्टीच्या घटना यामुळे हिमनदी आणि पर्वतीय परिसंस्थेवर दबाव वाढत आहे. त्यामुळे हिमालयीन सरोवरांची नियमित निगराणी, भूस्खलनप्रवण भागांचे मॅपिंग आणि नदीखोऱ्यांमध्ये प्रभावी पूर्वसूचना यंत्रणा उभारणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरत आहे.
नेपाळमधील आपत्तीनंतर भारताच्या पूर्व हिमालयीन भागातही सतर्कता वाढवण्याची गरज निर्माण झाली आहे. मात्र, नेपाळमधील घटनेमुळे भारतात निश्चितपणे तसाच जलप्रलय होणार आहे, असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही. प्रत्येक आपत्तीची भौगोलिक आणि हवामानविषयक परिस्थिती वेगळी असते. त्यामुळे संभाव्य धोका आणि प्रत्यक्ष आपत्ती यामध्ये फरक आहे.
तरीही हिमालयीन प्रदेशाची भौगोलिक रचना लक्षात घेता, भूकंप + भूस्खलन + अतिवृष्टी + नदीचा अडलेला प्रवाह किंवा GLOF अशी साखळी निर्माण झाल्यास त्याचे परिणाम अत्यंत गंभीर ठरू शकतात. त्यामुळे सिक्कीम, दार्जिलिंग, कलिम्पोंग आणि उत्तर बंगालच्या संवेदनशील भागांसाठी आपत्ती व्यवस्थापन यंत्रणा अधिक सक्षम करणे, नागरिकांना पूर्वसूचना देणे आणि धोकादायक भागांचे सातत्याने निरीक्षण करणे ही काळाची गरज आहे.
हिमालय शांत दिसत असला, तरी त्याच्या कुशीत दडलेला हा नैसर्गिक धोका दुर्लक्षित करता येणार नाही.
Read Also : https://ajinkyabharat.com/strait-of-hormuz/
