AI नावाची ‘चेटकीण’ शिक्षण क्षेत्रात; शिक्षणसंस्था टिकतील का? – गोविंददेव गिरी महाराजांचा सवाल
जगभरात कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजेच आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) चा वापर झपाट्याने वाढत आहे. उद्योग, आरोग्य, बँकिंग, तंत्रज्ञान अशा अनेक क्षेत्रांमध्ये AI मुळे मोठे बदल घडताना दिसत आहेत. शिक्षण क्षेत्रही याला अपवाद नाही. विद्यार्थ्यांच्या अभ्यासापासून संशोधनापर्यंत अनेक गोष्टी आता AI च्या मदतीने सोप्या झाल्या आहेत. मात्र या तंत्रज्ञानामुळे भविष्यात पारंपरिक शिक्षण पद्धती आणि शिक्षणसंस्थांचे अस्तित्व टिकेल का, असा महत्त्वाचा प्रश्न निर्माण होत आहे.
याच पार्श्वभूमीवर धर्मगुरू आणि विचारवंत गोविंददेव गिरी महाराज यांनी AI संदर्भात एक धाडसी विधान केले आहे. “AI नावाची चेटकीण शिक्षण क्षेत्रात येऊन बसली आहे. त्यामुळे केवळ माहिती देणाऱ्या शिक्षणसंस्थांची गरज भविष्यात उरणार नाही,” असे त्यांनी म्हटले आहे. त्यांच्या या वक्तव्यामुळे शिक्षण क्षेत्रात नव्या चर्चेला सुरुवात झाली आहे.
सोलापुरातील कार्यक्रमात व्यक्त केले मत
सोलापूरमधील एमआयटी कॉलेजच्या परिसरात स्वामी विवेकानंद यांच्या पुतळ्याचे अनावरण करण्यात आले. या कार्यक्रमाला गोविंददेव गिरी महाराज प्रमुख पाहुणे म्हणून उपस्थित होते. कार्यक्रमात विविध मान्यवर, शिक्षक, विद्यार्थी आणि सामाजिक क्षेत्रातील प्रतिनिधी उपस्थित होते.
यावेळी भाषण करताना त्यांनी स्वामी विवेकानंद यांच्या विचारांचा संदर्भ देत आजच्या शिक्षण व्यवस्थेवर भाष्य केले. आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे शिक्षणाची व्याप्ती वाढली असली तरी शिक्षणाची मूलभूत संकल्पना बदलण्याची वेळ आली आहे, असे ते म्हणाले.
‘AI नावाची चेटकीण’ – महाराजांचे वक्तव्य चर्चेत
गोविंददेव गिरी महाराज म्हणाले की, आज शिक्षण क्षेत्रासमोर मोठी आव्हाने उभी आहेत. माहिती तंत्रज्ञानामुळे जग अगदी छोटं झालं आहे. विद्यार्थ्यांना कोणतीही माहिती मिळवण्यासाठी आता ग्रंथालयात जाण्याची किंवा विद्यापीठात प्रवेश घेण्याचीही गरज उरलेली नाही.
“आज प्रत्येकाच्या हातात मोबाईल आहे. त्या मोबाईलवर इंटरनेट आहे आणि इंटरनेटवर प्रचंड प्रमाणात माहिती उपलब्ध आहे. प्राध्यापक वर्गात जे शिकवतात तेच अनेकदा मोबाईलवर गुगल किंवा AI च्या माध्यमातून सहज उपलब्ध होते. त्यामुळे केवळ माहिती देणाऱ्या शिक्षणसंस्थांची आवश्यकता भविष्यात उरणार नाही,” असे ते म्हणाले.
याच संदर्भात त्यांनी AI ला ‘चेटकीण’ असे संबोधले. “AI नावाची चेटकीण शिक्षण क्षेत्रात येऊन बसली आहे. त्यामुळे पारंपरिक शिक्षण पद्धतीला मोठे आव्हान निर्माण झाले आहे,” असे त्यांनी स्पष्ट केले.
भविष्यात विद्यापीठांना ‘वर्क फ्रॉम होम’?
महाराजांनी पुढे सांगितले की, AI मुळे शिक्षण घेण्याची पद्धत पूर्णपणे बदलू शकते. “पूर्वी शिक्षणासाठी विद्यार्थ्यांना शाळा, कॉलेज किंवा विद्यापीठात जावे लागायचे. मात्र आता परिस्थिती वेगळी आहे. घरबसल्या मोबाईल किंवा संगणकाच्या माध्यमातून विद्यार्थी अनेक विषय शिकू शकतात. त्यामुळे पुढच्या काळात विद्यापीठांना ‘वर्क फ्रॉम होम’ची संकल्पना स्वीकारावी लागेल,” असे त्यांनी नमूद केले. त्यांच्या मते भविष्यात शिक्षण संस्थांचे स्वरूप बदलणार असून विद्यार्थ्यांना अधिक स्वयंपूर्ण पद्धतीने शिक्षण घ्यावे लागेल.
‘माहिती म्हणजे ज्ञान नाही’
गोविंददेव गिरी महाराज यांनी शिक्षणातील महत्त्वाचा मुद्दा मांडताना सांगितले की, माहिती आणि ज्ञान यामध्ये मोठा फरक आहे. “पुस्तकात किंवा इंटरनेटवर असलेली माहिती म्हणजे ज्ञान नव्हे. माहिती कोणालाही मिळू शकते. पण त्या माहितीचा योग्य उपयोग करून समाजासाठी काहीतरी निर्माण करणे म्हणजे खरे ज्ञान,” असे ते म्हणाले.
भारताची शिक्षण परंपरा केवळ माहिती देणारी नाही तर व्यक्तिमत्त्व घडवणारी आहे. त्यामुळे भारतीय शिक्षणपद्धतीची वैशिष्ट्ये टिकवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, असे त्यांनी स्पष्ट केले.
स्वामी विवेकानंदांचे विचार आजही प्रेरणादायी
कार्यक्रमात बोलताना त्यांनी स्वामी विवेकानंद यांच्या विचारांवरही प्रकाश टाकला. “स्वामी विवेकानंद हे भारताच्या पुनरुत्थानाचे महान पुरस्कर्ते होते. देशाला आत्मविश्वास देण्याचे काम त्यांनी केले. त्यांच्या शिकागोतील भाषणामुळे जगभरातील लोकांचे भारताकडे पाहण्याचे दृष्टिकोन बदलले,” असे त्यांनी सांगितले.
महाराजांनी सांगितले की, स्वामी विवेकानंद यांनी भारतीय संस्कृती आणि अध्यात्म यांचा जगभर प्रचार केला. त्यांच्या विचारांमुळे भारताची ओळख जगासमोर नव्या स्वरूपात आली.
शिकागो भाषणाचा ऐतिहासिक प्रभाव
स्वामी विवेकानंद यांनी 1893 मध्ये शिकागो येथे झालेल्या जागतिक धर्म संसदेत दिलेले भाषण इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा मानले जाते. त्या काळात पाश्चात्त्य देशांमध्ये भारताबद्दल अनेक गैरसमज होते. भारत हा मागासलेला आणि रानटी लोकांचा देश आहे, असा समज अनेकांना होता. मात्र विवेकानंदांच्या प्रभावी भाषणामुळे जगभरातील लोकांचे डोळे उघडले.
“स्वामी विवेकानंद यांच्या त्या भाषणाने भारताच्या पुनरुत्थानाची सुरुवात झाली. जगाने भारतीय संस्कृतीचा सन्मान करायला सुरुवात केली,” असे गोविंददेव गिरी महाराज म्हणाले.
‘भारतमातेची सेवा म्हणजे जनतेची सेवा’
स्वामी विवेकानंद यांनी समाजसेवेचा संदेश दिला होता, असे सांगताना महाराज म्हणाले की, भारतमातेची सेवा म्हणजे देशातील जनतेची सेवा होय. “स्वामीजींनी आपल्याला सेवा शिकवली. गरीब, वंचित आणि दुर्बल घटकांसाठी काम करणे हीच खरी देशसेवा आहे,” असे त्यांनी नमूद केले.
त्यांनी पुढे सांगितले की, स्वामी विवेकानंद यांनी शिक्षणाबाबत एक महत्त्वाचा मंत्र दिला होता. जर गरीब मुलांना शाळेत येणे शक्य नसेल तर शाळाच त्यांच्या घरी पोहोचली पाहिजे. म्हणजेच शिक्षण सर्वांसाठी उपलब्ध झाले पाहिजे.
जमशेद टाटा यांना प्रेरणा
महाराजांनी भाषणात एक ऐतिहासिक संदर्भही दिला. “भारतात उद्योग क्षेत्राचा पाया मजबूत करण्यासाठी जमशेदजी टाटा यांनी मोठे योगदान दिले. टाटा उद्योगसमूहाच्या स्थापनेमागेही स्वामी विवेकानंद यांच्या विचारांची प्रेरणा होती,” असे त्यांनी सांगितले.
विवेकानंदांनी भारतात विज्ञान आणि उद्योग विकासाची गरज अधोरेखित केली होती. त्याच विचारातून पुढे अनेक उद्योग उभे राहिले, असे त्यांनी नमूद केले.
मेकॉलेच्या शिक्षणपद्धतीवर टीका
गोविंददेव गिरी महाराज यांनी ब्रिटिश काळातील शिक्षण धोरणावरही टीका केली.
“ब्रिटिशांना भारतावर दीर्घकाळ राज्य करायचे असेल तर भारतीय शिक्षणपद्धती मोडून काढावी लागेल, असे त्या काळातील ब्रिटिश धोरणकर्ते थॉमस मेकॉले म्हणत होते,” असे त्यांनी सांगितले.
त्यांच्या मते इंग्रजी शिक्षण प्रणालीमुळे भारतीय समाजात भूतकाळाबद्दल न्यूनगंड निर्माण झाला. भारतीय संस्कृती आणि ज्ञान परंपरेबद्दल कमीपणाची भावना निर्माण झाली.
1836 ते 2036 – गुलामगिरीच्या खुणा पुसण्याचे आवाहन
महाराज म्हणाले की, भारतात इंग्रजी शिक्षणाचा आरंभ 19 व्या शतकात झाला. “1836 च्या सुमारास इंग्रजी शिक्षणाचा पाया घातला गेला. पण आता 2036 पर्यंत आपण मानसिक गुलामगिरीच्या सर्व खुणा पुसण्याचा संकल्प केला पाहिजे,” असे त्यांनी आवाहन केले. भारतीय शिक्षण प्रणाली पुन्हा भारतीय मूल्यांवर आधारित असावी, असेही त्यांनी नमूद केले.
जगातील व्यापारी आणि युद्धप्रिय देश
महाराजांनी आंतरराष्ट्रीय राजकारणावरही भाष्य केले. “जगात अनेक देश स्वतःला शांततेचे पुरस्कर्ते म्हणवतात. मात्र त्याच वेळी ते शस्त्रास्त्रांची निर्मिती करून इतर देशांना युद्धात ढकलतात,” असे ते म्हणाले. अशा परिस्थितीत भारताची भूमिका वेगळी आहे. भारताने नेहमीच शांततेचा संदेश दिला आहे.
‘पसायदान’ सांगणारा भारत
गोविंददेव गिरी महाराज म्हणाले की, जगात अनेक देश आर्थिक आणि राजकीय शक्ती मिळवण्यासाठी स्पर्धा करत आहेत. मात्र मानवतेचा संदेश देणारा देश म्हणून भारत वेगळा आहे.
“जगात अनेक व्यापारी देश आहेत, अनेक शक्तिशाली राष्ट्रे आहेत. पण ‘पसायदान’ सांगणारा देश केवळ भारत आहे,” असे ते म्हणाले. भारतीय संस्कृती मानवतेचा संदेश देते. त्यामुळे भारताला जगात विशेष स्थान आहे, असे त्यांनी नमूद केले.
AI मुळे शिक्षणात क्रांती
आजच्या काळात AI मुळे शिक्षण क्षेत्रात मोठी क्रांती झाली आहे. विद्यार्थ्यांना अभ्यासासाठी AI आधारित साधने उपलब्ध झाली आहेत. कठीण विषय समजून घेण्यासाठी AI मदत करते. ऑनलाइन शिक्षण प्लॅटफॉर्म, व्हर्च्युअल क्लासरूम आणि डिजिटल लायब्ररीमुळे शिक्षण अधिक सुलभ झाले आहे. मात्र या तंत्रज्ञानामुळे पारंपरिक शिक्षणसंस्थांची भूमिका काय राहणार, हा प्रश्न निर्माण झाला आहे.
शिक्षणाचा उद्देश बदलण्याची गरज
तज्ज्ञांच्या मते भविष्यात शिक्षणाचा उद्देश केवळ माहिती देणे नसून विद्यार्थ्यांमध्ये विचार करण्याची क्षमता, सर्जनशीलता आणि सामाजिक जाणीव निर्माण करणे असावे.
AI माहिती देऊ शकते, पण मूल्ये आणि संस्कार देण्याचे काम अजूनही शिक्षक आणि शिक्षणसंस्थांचेच आहे. त्यामुळे शिक्षणसंस्थांची भूमिका संपणार नाही, तर बदलणार आहे.
चर्चेला सुरुवात
गोविंददेव गिरी महाराज यांच्या वक्तव्यामुळे शिक्षण क्षेत्रात मोठी चर्चा सुरू झाली आहे. काही जण त्यांच्या मताशी सहमत आहेत, तर काही जण AI मुळे शिक्षण अधिक प्रभावी होईल असे मानतात.
तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की, AI मुळे शिक्षणसंस्थांचे स्वरूप बदलू शकते, पण त्यांचे महत्त्व कमी होणार नाही. उलट नवीन तंत्रज्ञान स्वीकारून शिक्षणसंस्था अधिक सक्षम होऊ शकतात.
AI च्या वाढत्या प्रभावामुळे शिक्षण क्षेत्रात मोठे बदल होणार हे निश्चित आहे. पारंपरिक शिक्षणपद्धती आणि आधुनिक तंत्रज्ञान यांचा समतोल साधणे ही काळाची गरज आहे.
गोविंददेव गिरी महाराज यांनी उपस्थित केलेले प्रश्न हे केवळ तांत्रिक नसून सामाजिक आणि सांस्कृतिकही आहेत. भविष्यात शिक्षणसंस्थांनी AI चा योग्य वापर करून विद्यार्थ्यांना ज्ञान, मूल्ये आणि कौशल्ये देण्याचे आव्हान स्वीकारावे लागणार आहे. यामुळे शिक्षणाचा खरा उद्देश साध्य होईल आणि समाज अधिक प्रगत आणि सजग बनेल.
