आजूबाजूला टॉक्सिक आहेत लोक? सावध राहा; नकारात्मक लोकांमुळे बिघडू शकतं मानसिक आणि शारीरिक आरोग्य

आजच्या धावपळीच्या जीवनात प्रत्येकाला मानसिक शांततेची आणि सकारात्मक वातावरणाची गरज असते. मात्र अनेकदा आपल्या घरात, ऑफिसमध्ये किंवा मित्रपरिवारात असे काही लोक असतात जे सतत नकारात्मक बोलतात, टीका करतात किंवा मानसिक ताण निर्माण करतात. अशा लोकांना सामान्य भाषेत टॉक्सिक लोक असे म्हटले जाते. अशा लोकांच्या सहवासाचा परिणाम केवळ मनावरच होत नाही, तर त्याचा शरीरावरही गंभीर परिणाम होऊ शकतो. अलीकडेच झालेल्या एका आंतरराष्ट्रीय संशोधनात असे समोर आले आहे की सतत नकारात्मक वातावरणात राहिल्यामुळे माणसाचे जैविक वय (Biological Age) वेगाने वाढू शकते आणि त्यामुळे अनेक आरोग्य समस्या उद्भवू शकतात.

मानवी नातेसंबंध हे आयुष्याचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग असतात. चांगले आणि सकारात्मक नातेसंबंध माणसाला आनंदी ठेवतात, तर नकारात्मक आणि तणावपूर्ण नातेसंबंध माणसाच्या मानसिक आरोग्यावर परिणाम करतात. अनेकदा असे दिसून येते की काही लोक सतत इतरांना कमी लेखतात, त्यांच्या चुका काढतात किंवा त्यांच्या कामाबद्दल नकारात्मक टिप्पणी करतात. अशा प्रकारचे वातावरण दीर्घकाळ टिकून राहिल्यास व्यक्तीच्या मनावर ताण वाढतो आणि त्याचा परिणाम शरीरावरही दिसू लागतो.

या संदर्भात प्रोसीडिंग्स ऑफ द नॅशनल अकॅडमी ऑफ सायन्सेस (PNAS) या प्रतिष्ठित वैज्ञानिक जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या एका संशोधनात महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष समोर आले आहेत. या संशोधनात सुमारे 2600 लोकांचा समावेश करण्यात आला होता. संशोधकांनी या लोकांच्या नातेसंबंधांचा, त्यांच्या मानसिक स्थितीचा आणि आरोग्याचा सखोल अभ्यास केला. विशेषतः त्यांच्या आजूबाजूला असणाऱ्या लोकांच्या वर्तनाचा त्यांच्यावर नेमका कसा परिणाम होतो, हे समजून घेण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.

संशोधनात सहभागी झालेल्या लोकांना त्यांच्या आयुष्यातील जवळच्या व्यक्तींविषयी प्रश्न विचारण्यात आले. या प्रश्नांमधून त्यांच्या नातेसंबंधांमधील सकारात्मक आणि नकारात्मक अनुभव समजून घेण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. या अभ्यासातून एक महत्त्वाची बाब समोर आली ती म्हणजे जवळपास 30 टक्के लोकांनी असे सांगितले की त्यांच्या आयुष्यात किमान एक व्यक्ती अशी आहे जी नेहमी त्यांना मानसिक तणाव देते. या संशोधनात अशा व्यक्तींना ‘हॅसलर’ असे संबोधण्यात आले आहे. ‘हॅसलर’ म्हणजे असे लोक जे सतत इतरांच्या आयुष्यात तणाव निर्माण करतात, नकारात्मकता पसरवतात आणि मानसिक अस्वस्थता वाढवतात.

मानसिक तणावाचा शरीरावर कसा परिणाम होतो याबाबत तज्ज्ञांनीही महत्त्वाची माहिती दिली आहे. गाझियाबाद जिल्हा रुग्णालयातील मनोरोग विभागाचे डॉ. ए. के. विश्वकर्मा यांच्या मते, जर एखाद्या व्यक्तीच्या आसपास सतत तणाव निर्माण करणारे लोक असतील तर मेंदू वारंवार फाइट किंवा फ्लाइट मोडमध्ये जातो. ही अशी अवस्था असते ज्यामध्ये शरीर स्वतःला संभाव्य धोक्यापासून वाचवण्यासाठी सतर्क ठेवते. अशा अवस्थेत शरीरातील हार्मोन्समध्ये बदल होतात आणि शरीर सतत तणावाखाली राहते.

जर ही परिस्थिती काही काळापुरती असेल तर शरीर त्यातून सावरू शकते. मात्र ही स्थिती दीर्घकाळ टिकून राहिल्यास त्याचा परिणाम शरीरावर गंभीर स्वरूपात होऊ शकतो. सतत तणावाखाली राहिल्यामुळे शरीरातील अनेक जैविक प्रक्रिया बदलू लागतात आणि त्यामुळे वृद्धत्वाची प्रक्रिया वेगाने सुरू होऊ शकते. त्यामुळे माणूस प्रत्यक्ष वयापेक्षा लवकर वृद्ध दिसू शकतो.

संशोधनादरम्यान शास्त्रज्ञांनी सहभागी झालेल्या लोकांच्या लाळेचे नमुनेही घेतले. या नमुन्यांच्या मदतीने त्यांच्या डीएनएची तपासणी करण्यात आली. या तपासणीद्वारे एखाद्या व्यक्तीचे जैविक वय किती वेगाने वाढत आहे, हे समजते. या तपासणीत असे दिसून आले की ज्यांच्या आयुष्यात किमान एक तणाव निर्माण करणारी व्यक्ती होती, अशा लोकांचे जैविक वय सुमारे 1.5 टक्क्यांनी अधिक वेगाने वाढत होते.

जैविक वय म्हणजे शरीराच्या पेशी आणि ऊतींच्या स्थितीवर आधारित असलेले वय. हे वय व्यक्तीच्या वास्तविक वयापेक्षा वेगळे असू शकते. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीचे वास्तविक वय 40 वर्षे असले तरी त्याचे जैविक वय 45 वर्षे असू शकते. याचा अर्थ त्या व्यक्तीच्या शरीरावर तणाव, चुकीची जीवनशैली किंवा इतर कारणांमुळे वृद्धत्वाची प्रक्रिया जलद गतीने सुरू झाली आहे.

टॉक्सिक लोकांच्या सहवासामुळे केवळ जैविक वय वाढते असे नाही, तर त्याचा मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यावरही विविध प्रकारे परिणाम होऊ शकतो. अनेक लोकांना सतत डोकेदुखी, झोपेची समस्या, चिडचिड, थकवा आणि एकाग्रतेचा अभाव अशा समस्या जाणवू लागतात. काही वेळा पोटाशी संबंधित तक्रारी देखील निर्माण होतात. तणावामुळे पचनसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो आणि त्यामुळे अॅसिडिटी, अपचन किंवा इतर पोटाचे आजार होण्याची शक्यता वाढते.

तज्ज्ञांच्या मते, सतत तणावात राहिल्यामुळे शरीरातील कॉर्टिसोलसारख्या तणाव हार्मोन्सची पातळी वाढते. या हार्मोन्सचा शरीरावर दीर्घकाळ परिणाम झाल्यास हृदयविकार, उच्च रक्तदाब आणि मधुमेहासारख्या आजारांचा धोका देखील वाढू शकतो. त्यामुळे मानसिक तणाव ही केवळ भावनिक समस्या नसून ती संपूर्ण आरोग्यावर परिणाम करणारी गंभीर बाब आहे.

याच कारणामुळे तज्ज्ञ लोकांना त्यांच्या आयुष्यातील नातेसंबंधांकडे लक्ष देण्याचा सल्ला देतात. जर तुमच्या आसपास सतत नकारात्मकता पसरवणारे किंवा मानसिक ताण देणारे लोक असतील तर त्यांच्यापासून काही प्रमाणात अंतर ठेवणे आवश्यक असते. याचा अर्थ नातेसंबंध पूर्णपणे तोडणे असा नसतो, मात्र स्वतःच्या मानसिक आरोग्याला प्राधान्य देणे महत्त्वाचे असते.

तणाव कमी करण्यासाठी काही सोप्या सवयी देखील उपयुक्त ठरू शकतात. नियमित व्यायाम करणे, ध्यानधारणा करणे, सकारात्मक लोकांच्या सहवासात राहणे आणि स्वतःसाठी थोडा वेळ काढणे या गोष्टी मानसिक आरोग्यासाठी फायदेशीर ठरतात. तसेच सोशल मीडियावरील नकारात्मक गोष्टींपासूनही दूर राहणे गरजेचे आहे.

मानसिक आरोग्य हे शारीरिक आरोग्याइतकेच महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे आपल्या आयुष्यातील नातेसंबंधांचा विचार करताना सकारात्मक आणि आधार देणाऱ्या लोकांशी जवळीक ठेवणे आवश्यक आहे. सकारात्मक वातावरणात राहिल्यास मन शांत राहते, तणाव कमी होतो आणि एकूण आरोग्य सुधारते.

आजच्या काळात मानसिक तणाव हा अनेकांच्या आयुष्यातील मोठा प्रश्न बनला आहे. त्यामुळे आपल्या आसपासचे वातावरण सकारात्मक ठेवणे आणि टॉक्सिक लोकांपासून शक्य तितके अंतर ठेवणे हीच आरोग्यदायी जीवनाची गुरुकिल्ली ठरू शकते.

(डिस्क्लेमर : या लेखात दिलेली माहिती सामान्य संशोधन आणि उपलब्ध माहितीनुसार आहे. कोणत्याही आरोग्य समस्येसाठी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.)