प्लास्टिकच्या नोटा बाजारात कधी येणार? RBI गव्हर्नर संजय मल्होत्रा यांनी सांगितली मोठी अपडेट; पुढील आर्थिक वर्षाच्या सुरुवातीचे लक्ष्य
भारतातील चलन व्यवस्थेत लवकरच मोठा बदल पाहायला मिळू शकतो. भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) 10 आणि 20 रुपयांच्या पॉलिमर (प्लास्टिक) नोटांच्या फील्ड ट्रायलला मंजुरी दिल्यानंतर या नोटा प्रत्यक्ष बाजारात कधी येणार, याबाबत सर्वसामान्यांमध्ये उत्सुकता निर्माण झाली आहे. या पार्श्वभूमीवर RBI चे गव्हर्नर संजय मल्होत्रा यांनी महत्त्वाची माहिती दिली आहे. सर्व प्रक्रिया नियोजनानुसार पार पडल्यास पुढील आर्थिक वर्षाच्या सुरुवातीला पॉलिमर नोटा चलनात आणण्याचे लक्ष्य असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
चलन अधिक टिकाऊ, सुरक्षित आणि कार्यक्षम बनवण्याच्या दृष्टीने हा निर्णय महत्त्वाचा मानला जात आहे. अनेक विकसित देशांमध्ये गेल्या तीन दशकांपासून पॉलिमर नोटांचा यशस्वी वापर होत असून आता भारतही त्या दिशेने पाऊल टाकत आहे.
RBI ने काय दिली माहिती?
मॉनेटरी पॉलिसी कमिटी (MPC) बैठकीनंतर माध्यमांशी संवाद साधताना RBI गव्हर्नर संजय मल्होत्रा यांनी सांगितले की, कमी मूल्याच्या नोटांचा वापर देशात सर्वाधिक प्रमाणात होतो. या नोटा हातोहात फिरत असल्यामुळे त्या लवकर खराब होतात. त्यामुळे त्याऐवजी अधिक टिकाऊ पॉलिमर नोटा आणण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे.
Related News
मोठा वाद! FCRA विधेयकावरून भारताला अमेरिकेचा इशारा; संसदेतील निर्णयाकडे जगाचे लक्ष
FL 2027 बटाट्यावरून पेप्सिको-शेतकरी आमनेसामने; सुप्रीम कोर्टात निर्णायक सुनावणी
Gold Price Crash : 3,857 डॉलरची लेव्हल तुटली तर सोनं थेट इथपर्यंत घसरणार; WGC चा दावा
आरबीआयचा मोठा दिलासा; रेपो दर 5.25% वर कायम, EMI मध्ये बदल नाही
PF खातेदारांनो लक्ष द्या! उद्या 6 ते 9.30 दरम्यान EPFO सेवा ठप्प
Telegram App ची पुनरागमन! ॲप स्टोअरवर परतलं, पण नव्या यूजर्ससमोर मोठी अडचण
ट्रम्प यांच्या घोषणेनंतर बाजारात जल्लोष; सेन्सेक्स 778 अंकांनी वधारला
पाकिस्तानच्या पश्चिमी सीमेवर 250 SH-15 तोफा तैनात; चीनच्या मदतीने वाढली लष्करी ताकद
मोठी बातमी! नोकरी सोडल्यावर PF मधून किती पैसे मिळणार? 75% रक्कम मिळेल, 25% अडकणार
त्यांनी सांगितले की, सध्या पॉलिमर साहित्याच्या खरेदीसाठी निविदा प्रक्रिया सुरू आहे. त्यानंतर विविध तांत्रिक चाचण्या, सुरक्षा पडताळणी आणि आवश्यक मंजुरी पूर्ण केल्या जातील. या सर्व प्रक्रिया यशस्वी झाल्यानंतर योग्य वेळी नागरिकांना अधिकृत माहिती दिली जाईल.
प्लास्टिकच्या नोटा बाजारात कधी येणार?
संजय मल्होत्रा यांच्या माहितीनुसार, सर्व प्रक्रिया वेळेत पूर्ण झाल्यास पुढील आर्थिक वर्षाच्या सुरुवातीला 10 आणि 20 रुपयांच्या पॉलिमर नोटा चलनात आणण्याचा RBI चा प्रयत्न आहे.
सुरुवातीला या नोटांचा मर्यादित प्रमाणात वापर करून त्यांची कार्यक्षमता तपासली जाईल. फील्ड ट्रायल यशस्वी ठरल्यास टप्प्याटप्प्याने देशभरात त्यांचा विस्तार केला जाईल.
पॉलिमर नोटा आणण्यामागचा मुख्य उद्देश काय?
RBI ने या निर्णयामागे दोन प्रमुख कारणे स्पष्ट केली आहेत.
1. नोटांचे आयुष्य वाढवणे
कमी मूल्याच्या नोटांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर होत असल्याने त्या लवकर फाटतात, खराब होतात किंवा झिजतात. त्यामुळे वारंवार नवीन नोटा छापाव्या लागतात. पॉलिमर नोटा कागदी नोटांच्या तुलनेत तीन ते चार पट अधिक टिकाऊ असल्यामुळे त्यांचे आयुष्य लक्षणीय वाढणार आहे.
2. चलन छपाईची क्षमता वाढवणे
भारतीय अर्थव्यवस्था सातत्याने विस्तारत असून रोख व्यवहारांचे प्रमाणही मोठे आहे. त्यामुळे चलननिर्मितीची क्षमता वाढवणे आवश्यक आहे. अधिक टिकाऊ नोटांमुळे वारंवार छपाईची गरज कमी होईल आणि चलन व्यवस्थापन अधिक कार्यक्षम होईल.
पॉलिमर नोटा म्हणजे नेमक्या काय?
पॉलिमर नोटा या पारंपरिक कागदाऐवजी विशेष प्रकारच्या सिंथेटिक प्लास्टिक फिल्मपासून तयार केल्या जातात. या नोटा हलक्या, मजबूत आणि लवचिक असतात. त्यामुळे त्या सहज फाटत नाहीत, ओलावा किंवा घाण यांचा त्यांच्यावर कमी परिणाम होतो.
या नोटांमध्ये आधुनिक सुरक्षा वैशिष्ट्ये समाविष्ट करता येतात. त्यामुळे बनावट नोटा तयार करणे अधिक कठीण होते. शिवाय या नोटा स्वच्छ ठेवणेही तुलनेने सोपे असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
जगातील अनेक देशांमध्ये आधीपासून वापर
पॉलिमर नोटांचा वापर हा भारतासाठी नवीन असला तरी जगातील अनेक देशांमध्ये तो गेल्या 30 वर्षांपासून यशस्वीपणे सुरू आहे. ऑस्ट्रेलिया, कॅनडा, न्यूझीलंड, सिंगापूर, युनायटेड किंगडम आणि इतर अनेक देशांनी पॉलिमर चलन स्वीकारले आहे.
या देशांच्या अनुभवातून असे दिसून आले आहे की, पॉलिमर नोटांचे आयुष्य अधिक असल्याने दीर्घकालीन खर्चातही बचत होते.
2 अब्ज प्लास्टिक नोटा छापण्याची तयारी
उपलब्ध माहितीनुसार, केंद्र सरकार आणि RBI यांच्या नियोजनानुसार सुमारे 2 अब्ज पॉलिमर नोटा छापण्याची तयारी सुरू आहे. सुरुवातीला 10 आणि 20 रुपयांच्या नोटांवर हा प्रयोग केला जाणार आहे.
या नोटांच्या वापराचे परिणाम, टिकाऊपणा, नागरिकांचा प्रतिसाद आणि व्यवहारातील कार्यक्षमता यांचे मूल्यांकन करण्यात येईल. प्रयोग यशस्वी ठरल्यानंतर भविष्यात इतर मूल्यांच्या नोटांबाबतही निर्णय घेतला जाऊ शकतो.
सामान्य नागरिकांवर काय परिणाम होणार?
पॉलिमर नोटा चलनात आल्यानंतर सामान्य नागरिकांना अधिक टिकाऊ आणि स्वच्छ नोटांचा वापर करता येईल. फाटलेल्या किंवा झिजलेल्या नोटांची समस्या कमी होण्याची शक्यता आहे. तसेच बँका आणि ATM व्यवस्थापनालाही याचा फायदा होऊ शकतो.
याशिवाय बनावट नोटांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठीही आधुनिक सुरक्षा वैशिष्ट्ये उपयुक्त ठरू शकतात. मात्र, नवीन नोटांची रचना, रंग, सुरक्षा वैशिष्ट्ये आणि वितरणाची प्रक्रिया याबाबतची सविस्तर माहिती RBI योग्य वेळी अधिकृतपणे जाहीर करणार आहे.
भारतीय चलन व्यवस्थेच्या आधुनिकीकरणाच्या दिशेने पॉलिमर नोटा हा महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे. 10 आणि 20 रुपयांच्या नोटांपासून या उपक्रमाची सुरुवात होणार असून, सर्व प्रक्रिया यशस्वी झाल्यास पुढील आर्थिक वर्षाच्या सुरुवातीला या नोटा बाजारात दिसू शकतात. अधिक टिकाऊ चलन, कमी देखभाल खर्च, सुधारित सुरक्षा आणि प्रभावी चलन व्यवस्थापन या उद्देशाने RBI हा महत्त्वाकांक्षी प्रयोग राबवत आहे. आता फील्ड ट्रायल आणि सुरक्षा मंजुरीनंतर या प्लास्टिकच्या नोटा प्रत्यक्षात नागरिकांच्या हातात कधी येतात, याकडे संपूर्ण देशाचे लक्ष लागले आहे.
Read Also : https://ajinkyabharat.com/big-consolation-from-rbi-repo-rate-remains-at-5-25/
