कानाची काळजी कशी घ्यावी? ‘या’ छोट्या चुका ठरू शकतात धोकादायक; दुर्लक्ष केल्यास बहिरेपणाचाही धोका
मानवी शरीरातील प्रत्येक अवयव महत्त्वाचा असतो. डोळे, हृदय, मेंदू किंवा त्वचा यांच्याइतकीच कानाची काळजी घेणे देखील अत्यंत गरजेचे आहे. ऐकण्याची क्षमता ही आपल्या दैनंदिन आयुष्यातील संवाद, सामाजिक संबंध आणि सुरक्षिततेसाठी अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावते. मात्र अनेकदा आपण कानाच्या आरोग्याकडे दुर्लक्ष करतो. लहानसहान त्रासांकडे दुर्लक्ष करणे, चुकीच्या पद्धतीने कान साफ करणे किंवा मोठ्या आवाजात संगीत ऐकण्याची सवय या गोष्टींमुळे कानांचे गंभीर नुकसान होऊ शकते.
तज्ज्ञांच्या मते, लोक दररोज काही अशा चुका करतात ज्यामुळे कानातील संसर्ग, पडद्याला इजा किंवा श्रवणशक्ती कमी होण्याचा धोका वाढतो. काही वेळा ही समस्या इतकी गंभीर होते की बहिरेपणासारख्या कायमस्वरूपी समस्याही उद्भवू शकतात. त्यामुळे कानाच्या आरोग्याबाबत योग्य माहिती असणे आणि काही साध्या सवयी बदलणे अत्यंत गरजेचे आहे.
कान साफ करताना ‘कापसाच्या काडी’चा वापर धोकादायक
कान साफ करण्यासाठी अनेकजण कापसाच्या काडीचा (Earbuds) वापर करतात. आंघोळीनंतर किंवा कानात खाज सुटल्यावर लोक लगेच कापसाची काडी कानात घालतात. मात्र डॉक्टरांच्या मते ही सवय अत्यंत धोकादायक ठरू शकते.
कानात असलेला मळ (Earwax) हा शरीराचा नैसर्गिक संरक्षणात्मक भाग आहे. हा मळ धूळ, घाण आणि सूक्ष्मजंतूंना कानाच्या आत जाण्यापासून रोखतो. परंतु कापसाच्या काडीने कान साफ करताना हा मळ बाहेर येण्याऐवजी उलट आत ढकलला जातो. त्यामुळे कानात अडथळा निर्माण होऊ शकतो आणि संसर्ग होण्याची शक्यता वाढते.
काही वेळा कापसाच्या काडीचा दाब जास्त झाल्यास कानाच्या पडद्यालाही इजा होऊ शकते. त्यामुळे डॉक्टर सांगतात की कापसाच्या काड्या वापरताना अत्यंत काळजी घ्यावी आणि त्या केवळ बाहेरील भागापुरत्याच मर्यादित ठेवाव्यात.
कानात काडी, हेअरपिन किंवा मॅचस्टिक वापरण्याची सवय टाळा
काही लोक कानात खाज सुटल्यावर किंवा मळ काढण्यासाठी काडेपेटीच्या काड्या, हेअरपिन, पिन किंवा इतर तीक्ष्ण वस्तू वापरतात. ही सवय अत्यंत धोकादायक मानली जाते.
कानाच्या आतील त्वचा अतिशय नाजूक असते. तीक्ष्ण वस्तूंमुळे त्वचा जखमी होऊ शकते. काही वेळा कानाच्या पडद्यालाही गंभीर इजा होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे अशा वस्तू कानात घालणे पूर्णपणे टाळावे.
तज्ज्ञांच्या मते, कानात खाज येत असल्यास किंवा मळ जास्त साचत असल्यास स्वतः उपाय करण्याऐवजी कान-नाक-घसा तज्ज्ञ (ENT) डॉक्टरांचा सल्ला घेणे अधिक सुरक्षित ठरते.
कानात तेल टाकणे खरंच फायदेशीर आहे का?
भारतातील अनेक घरांमध्ये कानात तेल टाकण्याची परंपरा आहे. काही लोकांना वाटते की तेल टाकल्याने कानातील मळ मऊ होतो आणि बाहेर येतो. मात्र वैद्यकीय तज्ज्ञ या सवयीबाबत सावधगिरी बाळगण्याचा सल्ला देतात.
कानात तेल टाकल्यामुळे काही वेळा बुरशीजन्य किंवा बॅक्टेरियाचा संसर्ग होऊ शकतो. विशेषतः कानात आधीच सूज किंवा जखम असल्यास तेलामुळे संसर्ग अधिक वाढू शकतो. काही प्रकरणांमध्ये तेल टाकल्यामुळे कानात तीव्र वेदना किंवा पू होण्यासारख्या समस्या देखील आढळतात.
म्हणून डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय कानात कोणताही द्रव टाकू नये. जर कानात मळ जास्त साचला असेल तर सुरक्षित पद्धतीने तो काढण्यासाठी डॉक्टरांकडे जाणे अधिक योग्य ठरते.
कान स्वतःच स्वच्छ होतात
वैद्यकीय तज्ज्ञांच्या मते, सामान्य परिस्थितीत कान स्वतःच स्वच्छ होतात. कानातील मळ हळूहळू बाहेरच्या दिशेने सरकत राहतो आणि शेवटी बाहेर पडतो. त्यामुळे वारंवार कान साफ करण्याची आवश्यकता नसते.
कानाच्या बाहेरील भागासाठी हलक्या हाताने मऊ कापडाने किंवा कोमट पाण्याने स्वच्छता करणे पुरेसे असते. यामुळे कान स्वच्छ राहतात आणि संसर्गाचा धोका देखील कमी होतो.
कानात मळ जास्त साचल्यास काय करावे?
काही लोकांमध्ये कानात मळ जास्त प्रमाणात साचतो. त्यामुळे ऐकण्यात अडथळा निर्माण होऊ शकतो. अशा परिस्थितीत घरी स्वतः प्रयोग करणे धोकादायक ठरू शकते.
ENT तज्ज्ञ सुरक्षित पद्धतीने विशेष उपकरणांच्या मदतीने कानातील मळ काढू शकतात. त्यामुळे ऐकण्याची क्षमता सुधारते आणि कानाचे नुकसान होण्याचा धोका टाळता येतो.
विशेषतः लहान मुले, वयोवृद्ध व्यक्ती किंवा ज्यांना पूर्वी कानाचे विकार झाले आहेत त्यांनी अधिक काळजी घेणे आवश्यक आहे.
कान दुखण्याची कारणे
कान दुखण्यामागे अनेक कारणे असू शकतात. त्यामध्ये पुढील कारणांचा समावेश होतो –
कानातील संसर्ग
सर्दीमुळे झालेली सूज
कानात पाणी जाणे
कानात मळ साचणे
मोठ्या आवाजाचा परिणाम
विशेषतः मुलांमध्ये मधल्या कानाचा संसर्ग हा सर्वसाधारणपणे आढळणारा प्रकार आहे.
मुलांमध्ये मधल्या कानाचा संसर्ग
मुलांमध्ये ‘ओटायटिस मीडिया’ (Otitis Media) हा मधल्या कानाचा संसर्ग सामान्यपणे आढळतो. या स्थितीत मुलांना तीव्र कानदुखी, ताप, ऐकण्यात कमीपणा किंवा कानातून स्त्राव होण्याची समस्या दिसू शकते.
लहान मुलांमध्ये काही वेळा ते कान ओढतात, चिडचिड करतात किंवा झोप लागत नाही. ही लक्षणे कानदुखीची असू शकतात. अशा वेळी पालकांनी त्वरित डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
कान दुखत असल्यास काय करावे?
कान दुखू लागल्यास काही साध्या गोष्टींची काळजी घेणे महत्त्वाचे आहे.
कानात पाणी जाणार नाही याची काळजी घ्यावी
कानात कोणतेही तेल किंवा औषध डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय टाकू नये
बाहेरून कोमट फडक्याने शेक दिल्यास आराम मिळू शकतो
जर वेदना तीव्र असतील, ताप येत असेल किंवा दोन दिवसांत आराम मिळत नसेल तर त्वरित डॉक्टरांकडे जावे.
मोठ्या आवाजाचा कानांवर होणारा परिणाम
आजच्या आधुनिक जीवनशैलीत मोठ्या आवाजाचा वापर वाढला आहे. लग्नसमारंभ, डीजे, हेडफोन आणि इअरफोन यामुळे कानांवर मोठा ताण येतो. दीर्घकाळ मोठ्या आवाजात संगीत ऐकल्यास श्रवणशक्तीवर गंभीर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे डॉक्टर ‘60-60 नियम’ पाळण्याचा सल्ला देतात.
60-60 नियम काय आहे?
60 मिनिटांपेक्षा जास्त वेळ इअरफोन वापरू नये
आवाज 60 डेसिबलपेक्षा जास्त ठेवू नये
हा नियम पाळल्यास कानांचे नुकसान टाळता येते.
श्रवणशक्ती कमी होणे आणि चक्कर येणे
अचानक श्रवणशक्ती कमी होणे किंवा चक्कर येणे ही गंभीर लक्षणे असू शकतात. ही समस्या अनेकदा आतील कानाशी संबंधित असते. आतील कान संतुलन आणि ऐकण्याची क्षमता नियंत्रित करतो. त्यामुळे जर अचानक चक्कर येत असेल किंवा ऐकण्यात कमीपणा जाणवत असेल तर त्वरित डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. ही लक्षणे ‘व्हर्टिगो’सारख्या समस्येशी संबंधित असू शकतात.
पोहताना कानांची काळजी घ्या
पोहायला गेल्यानंतर अनेकदा कानात पाणी अडकते. त्यामुळे संसर्ग होण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे पोहून झाल्यानंतर कान व्यवस्थित कोरडे ठेवणे आवश्यक आहे. जर वारंवार पाणी कानात जात असेल तर डॉक्टरांचा सल्ला घेऊन विशेष इअरप्लग्स वापरणेही फायदेशीर ठरू शकते.
सर्दी आणि घशाच्या संसर्गाचा परिणाम
सर्दी किंवा घशाच्या संसर्गाचा परिणाम कानांवरही होऊ शकतो. कान, नाक आणि घसा हे एकमेकांशी जोडलेले असतात. त्यामुळे घशाचा किंवा नाकाचा संसर्ग कानात पसरू शकतो. म्हणून सर्दी किंवा घशाचा त्रास झाल्यास योग्य उपचार घेणे आवश्यक आहे.
स्वतःहून औषधे घेणे टाळा
काही लोक कान दुखू लागल्यावर स्वतःहून औषधे घेतात किंवा इतरांच्या सल्ल्याने उपचार करतात. ही सवय धोकादायक ठरू शकते. प्रत्येक व्यक्तीची समस्या वेगळी असू शकते. त्यामुळे योग्य निदान करून डॉक्टरांनी दिलेल्या औषधांचा वापर करणेच सुरक्षित असते.
कान निरोगी ठेवण्यासाठी या सवयी अंगीकारा
कानाचे आरोग्य चांगले ठेवण्यासाठी काही साध्या सवयी अंगीकारणे आवश्यक आहे.
कानात काडी किंवा तीक्ष्ण वस्तू वापरू नका
मोठ्या आवाजापासून दूर राहा
हेडफोनचा मर्यादित वापर करा
पोहताना कानात पाणी जाणार नाही याची काळजी घ्या
सर्दी किंवा घशाचा त्रास झाल्यास योग्य उपचार घ्या
कान दुखल्यास त्वरित डॉक्टरांचा सल्ला घ्या
कान हे अत्यंत संवेदनशील आणि महत्त्वाचे अवयव आहेत. त्यामुळे त्यांची काळजी घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. अनेकदा आपण नकळत केलेल्या छोट्या चुका मोठ्या समस्यांना कारणीभूत ठरू शकतात. कापसाच्या काड्यांचा अति वापर, कानात तीक्ष्ण वस्तू घालणे, मोठ्या आवाजात संगीत ऐकणे किंवा स्वतःहून औषधे घेणे या सवयी टाळणे गरजेचे आहे.
कान निरोगी ठेवण्यासाठी साधेपणा आणि संयम हीच सर्वात महत्त्वाची गोष्ट आहे. जर कानात कोणतीही समस्या जाणवत असेल तर त्वरित डॉक्टरांचा सल्ला घेणे हा सर्वोत्तम उपाय आहे. योग्य वेळी उपचार केल्यास गंभीर समस्या टाळता येतात आणि श्रवणशक्ती दीर्घकाळ टिकवून ठेवता येते.
read also:https://ajinkyabharat.com/illegal-kolsa-mine-mrityu-mine-in-meghalaya/
